Góra Grodzisko w Jaworznie i znajdujące się w jej szczytowej partii stanowisko archeologiczne w postaci pozostałości wałów nieznanego założenia obronnego, to jedyny tego typu zabytek w granicach współczesnego miasta, którego metryka prawdopodobnie sięga jeszcze czasów przedhistorycznych, a który nie doczekał się do dnia dzisiejszego jednolitego opracowania. Poniższy tekst stanowi pierwszą chyba, upublicznioną próbę wykonania zestawienia źródłowego. Inspirowany chęcią rozprawienia się z narosłymi wokół Góry Grodzisko fantazmatami, często bezrefleksyjnie powielanymi, a zarazem szkodliwymi dla rzetelności dziejowej jaworznickiej okolicy, powstał w drodze kompilacji ustępów monograficznych, sprawozdań, niepublikowanych maszynopisów, czy nawet krótkich notatek prasowych.

Literatura i czasopiśmiennictwo

Pierwsze wzmianki o stanowisku na Górze Grodzisko, już wówczas jako obiekcie zagadkowym i zrujnowanym, pojawiły się w źródłach wtórnych dopiero z końcem XVIII wieku. Najstarszy chyba zapis wspominający jaworznickie „zamczysko” znajduje się w pracy niejakiego Hipolita Kownackiego, syna ostatniego dzierżawcy Klucza Sławkowskiego. W swojej książce poświęconej wydobyciu „rzeczy kopalnych” w okolicy Sławkowa, wspominał on „(…) zamku na pagórze rozwaliny: i w Jaworzniu na gorze Grodzisko zwaney”. W dalszej części właściwego akapitu, autor wywodził nazwę wzniesienia od mającego tam się niegdyś znajdować słowiańskiego ośrodka władzy grodowej. Położony na skalistym wzniesieniu, zamek miał być według niego konstrukcją drewnianą obwiedzioną murem kamiennym, o czym świadczyły pozostałości w postaci wielkiego wału usypanego z kamienia¹. Pół wieku później, wśród licznych włości biskupów krakowskich, „Jaworzno z zamkiem” wymienił w biografii poświęconej Zbigniewowi Oleśnickiemu niejaki Maurycy Dzieduszycki, autor wielu prac historycznych dotyczących dziejów Kościoła katolickiego w Polsce XV i XVI wieku. Załączone do właściwego akapitu przypisy nie pozwalają jednak na określenie źródła z którego Dzieduszycki dokonał zestawienia Jaworzna z domniemaną budowlą obronną².

Interesującego opisu stanowiska, wraz z dość wnikliwą jak na rangę artykułu prasowego analizą hipotez funkcjonujących wokół tematu zniszczenia osady, dokonał na łamach „Czytelni Niedzielnej” z 16 marca 1862 roku niepodpisany autor. Jako pierwszą poruszył on kwestię funkcji pradawnego założenia. Uznając je początkowo za rodzaj otoczonego wałem refugium, zastanawiał się następnie, przeciwko komu miałoby służyć takie schronienie? W wątpliwość podał zarówno zniszczenie go przez Tatarów, „gdyż ci wpadali do kraju, zrabowali co mogli i uciekali”, jak i Szwedów „gdyż to czasy nie tak bardzo odległe, a zatem mielibyśmy jakieś pewne wiadomości w dziejach, a przynajmniéj podania, tymczasem o wspomnianém wzgórzu, prócz nazwy Grodziska, nic więcéj nas nie doszło”. Autor wskazał również na ślady przepalenia kamieni budujących mur obwodowy, jak i brak większych stert budulca wewnątrz okola, w związku z czym powątpiewał w istnienie tam dawniej baszt czy innej zabudowy. Zrażony niewielką ilością informacji których dostarczają zachowane ślady dawnego grodziska, zostawił tę kwestię do rozwiązania archeologom³.

Jaworznickie grodzisko spotkało się z szerszym zainteresowaniem kwalifikowanych badaczy dopiero w początku XX wieku. W 1907 roku Włodzimierz Demetrykiewicz, złożył przed Komisją Antropologiczną sprawozdanie z wypraw na grodziska w Tyńcu, Płazie i Jaworznie. Wspólnie z Marianem Wawrzenieckim dokonał pomiarów oraz rozrysował plany powyższych, szacując przy tym okres ich funkcjonowania na koniec epoki przedhistorycznej⁴. Według ich szacunków grodzisko, założone nad stromym zboczem, odcięte było od łagodnego, zachodniego spadu, półkolistym wałem kamiennym i uskokiem ziemnym. Grodzisko miało kształt owalu rozciągniętego w osi północ-południe, o wymiarach wewnętrznych 83 na 90,5 metrów. Wał kamienny osiągał szerokość 7 metrów i wysokość 1,5 metra

Nieznany z imienia i nazwiska niemiecki badacz dokonał oględzin stanowiska w dniu 3 września 1941 roku. Wzniesienie zlokalizowane pomiędzy jaworznickimi miejscowościami Jeziorki i Bory, które w dokumencie nazwał „Zieloną Górą” (Grüne Berg, przy czym zaznaczył, że nazwą „Zielona Góra” mieli posługiwać się mieszkańcy), zidentyfikował w oparciu o treść mapy Rzeszy Niemieckiej 1:100 00 o sygnaturze 521 Myslowitz. Widok który zastał na szczycie wzniesienia określił jako zaskakujący (überraschendes Bild). Średnice muru wyraźnie zarysowanego na wypłaszczonym wzniesieniu oszacował na 75 metrów. Wysokość zachowanych śladów umocnień wahała się od około 0,5 do 1 metra. Mur miał otaczać majdan od wschodniej i południowej strony stanowiska. Jednocześnie (niesłusznie) podejrzewał brak pierwotnej ciągłości umocnień przy zachodniej, najbardziej stromej części wzniesienia. Gęsta roślinność (wzniesienie miało zostać zalesione kilka lat wcześniej) uniemożliwiła badaczowi przeprowadzenie prospekcji powierzchniowej, jak i chociażby przybliżone wydatowanie stanowiska. Materiału zabytkowego nie znalazł również w obrębie świeżych wychodni (Aufschlüssen), przez które rozumieć można być może ślady po przedwojennej degradacji stanowiska w wyniku działalności kamieniołomu bądź zwykłej rozbiórki łatwo dostępnego materiału budowlanego przez okolicznych mieszkańców⁵. Dwa stosunkowo nieznane szczegóły – kamieniołom i zalesienie wzniesienia – (o których dalej) zamieszczone w krótkiej notatce, pokrywają się z informacjami wskazanymi przez innych autorów opisów stanowiska na Górze Grodzisko.

Informacje o kamieniołomie na Górze Grodzisko nie znajdują potwierdzenia w sygnaturach opracowań kartograficznych z XIX i pierwszej połowy XX wieku⁶ z wyjątkiem jednej pracy – „Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem” autorstwa Stanisława Polaczka, a dokładniej drugim wydaniu tej monografii z 1914 roku, do którego dołączono plan powiatu z zaznaczoną w pobliżu wzniesienia sygnaturą kamieniołomu⁷. W 1932 roku na potencjalne zagrożenie stanowiska antropopresją od strony wschodniej, zwrócił uwagę w swoim sprawozdaniu z inwentaryzacji grodzisk podkrakowskich Grzegorz Leńczyk. Groźba dewastacji miała pochodzić od wyrobiska zlokalizowanego w tej części wzniesienia⁸. Leńczyk zaliczył ruiny do kategorii osiedla obronnego. Podobnie jak wybrane miasta „grodowe” (Zawada Lanckorońska, Naszacowice, Tyniec nad Wisłą) i „niegrodowe” (Braciejowa, Jadowniki, Marcinkowice, Chełm, Czatkowice, Płaza – do tej kategorii włączył również grodzisko pod Jaworznem) w krakowskim datował je na X wiek. W grodziskach o prymitywnym charakterze widział ośrodki władzy niewykraczającej zasięgiem poza najbliższą okolicę⁹. Niepublikowane opisy i ryciny małopolskich stanowisk grodowych autorstwa Leńczyka doczekały się syntezy dopiero po śmierci autora¹⁰.

W swojej monografii Polaczek dotykał też sfery mitologicznej stanowiska na Górze Grodzisko: „Niedaleko od Byczyny w stronie północnej jest pagórek zwany Grodzisko. Podania miejscowe nie wyświecają dokładnie prawdy powstania nazwy tego pagórka. Jedni utrzymują, że tu był dawniej obronny zamek, inni, że kościół, który kilka razy stawiany, zawsze rozsypywał się w gruzy. Najprawdopodobniej jest to uroczysko lub cmentarz z czasów pogańskich”¹¹. Na jednej z początkowych stron dzieła, wśród listy ważniejszych wzniesień powiatu, autor zamieścił ciekawy wariant na równoznaczne z warownią określenie ruin w obrębie Góry Grodzisko jako „latarni”¹².

Drugi szczegół, to jest zasadzenie lasu na wzniesieniu w latach poprzedzających wybuch drugiej wojny światowej, wspomniane zostało również przez Karola Musiała – autora niepublikowanej w szerszym nakładzie monografii Jaworzna, którą w postaci maszynopisu w trzech tomach sporządził w latach 70. XX wieku. W ustępie poświęconym jaworznickim wzniesieniom, pierwszą literę poświęcił on Górze Grodzisko, w zasadzie powielając w drugiej części akapitu jeden z punktów opracowania pradziejów powiatu Chrzanowskiego autorstwa Marka Gedla i Bolesława Gintera¹³. Swoją notatkę Musiał kończy jednak informacją o porośnięciu wzgórza jałowcem do 1936 roku, na którego miejscu Zarząd Miejski w Jaworznie dokonał wkrótce nowego nasadzenia.

Autor wskazał również na jakieś zapiski kościelne, w których ma figurować wzmianka „że między Jaworznem a Byczyną, zwaną niegdyś Bizinią znajduje się wzgórze Grodzisko o starosłowiańskiej tradycji i prawdopodobnie istniała tu jakaś pogańska osada, na co wskazują wykopaliska archeologiczne (jakie to były wykopaliska i kto je wówczas prowadził brak danych)”. Niestety, z braku właściwego cytatu, trudno ustalić, jakie dokładnie zapiski miał na myśli autor, jak i w ogóle potwierdzić ich istnienie¹⁴. Musiał wspominał również o pracy niejakiego Ignacego Chodynieckiego, który miał opisać jaworznicki gród jako założenie zniszczone w trakcie najazdu Tatarów na Polskę. Okoliczna ludność, która nie zdążyła uciec w lasy, miała zostać wymordowana. Zaznaczył jednak, że opis ten uważa za legendę.

Powoływanie się na nieistniejące źródła w ogóle wydaje się być mankamentem miejscowych opracowań dziejów miasta Jaworzna. Uzupełnienia tego rodzaju pojawiają się w „Kartkach z dziejów Jaworzna” autorstwa Czesława Kempińskiego. W kilku tomikach kieszonkowego wydawnictwa poruszany jest temat Góry Grodzisko. Powołując się bez cytatu na rzeczywiste odkrycia, autor uzupełnił je o własną twórczość, taką jak domniemane spalenie jaworznickiego „tynu” obronnego z „murowaną basztą” przez Szwedów¹⁵. w „Kartkach” pojawiło się nawet ścisłe datowanie stanowiska na okres od XI wieku do 1656 roku¹⁶, w którym to okresie miało ono pełnić rolę siedziby wojów i strażnicy dla kopaczy, służebników i kupców¹⁷. Zniszczone przez Szwedów idących pod Kraków od strony Śląska, wzniesienie miało być w pierwszych latach potopu obsadzone przez „liczny oddział czarniecczyków”¹⁸. Dalej Kempiński zadał pytanie: czy doszło do bitwy? Po odpowiedzi „nie wiadomo”, zrzucił mrok dziejów na jakieś „nic nie mówiące” kroniki. Gdzie indziej jeszcze autor wymienił Grodzisko jako siedzibę dawnych kopaczy galeny, którzy mieli być zwani „robakami” lub „mrowcami”¹⁹, jak i podał krótki wywód nazwy wzniesienia Grodzisko jako kulturowej i derywowanej od wyrazów gród-tyn-stanica²⁰.

Nieco wyrwaną z kontekstu, lecz łatwiejszą do ewentualnego zweryfikowania, jest zamieszczona w zeszytach wzmianka o plebańskiej własności pól w okolicy Grodziska oraz ich dzierżawie niejakim Jacentowi Laryszowi i Antoniemu Gąsiorkowi²¹.

Początki wsi Jaworzno w średniowiecznych przekazach źródłowych szeroko omówił Przemysław Maciejewski, wspominając w części wstępnej swojego artykułu o wzgórzu Grodzisko²². Zastanawia wniosek autora o wczesnośredniowiecznym wywodzie tego stanowiska, przy jednoczesnym stwierdzeniu niemożliwości jego datowania z braku materiału zabytkowego niezbędnego do ustalenia metryki²³.

Brak wzmianek o jaworznickim grodzisku w treści przywoływanych przez Maciejewskiego XIII wiecznych i późniejszych przywilejów, może być traktowany jako terminus ante quem jego przedhistorycznej metryki. Wzmianek o jakiejś jaworznickiej budowli obronnej brak też w późniejszych inwentarzach i lustracjach Klucza Sławkowskiego z XVII i XVIII wieku²⁴.

Intrygujące, w świetle wymienionych do tej pory źródeł, wydaje się skromne opisanie Góry Grodzisko w jedynej chyba, wydanej 2011 roku szerszym nakładem, ciągłej chronologicznie monografii Jaworzna autorstwa M. Leś-Runickiej. Forsując tezę o przedpiastowskiej pustce osadniczej, autorka wspomina o domniemanych pozostałościach grodów w jaworznickich Ciężkowicach, Długoszynie, jak i bliższej okolicy współczesnego śródmieścia, przy czym to ostatnie – tożsame z Górą Grodzisko – określiła jako „zbadane tylko powierzchniowo” i bez „głębokich” prac wykopaliskowych. Obydwa te stwierdzenia, z uwagi na praktyki uniwersyteckie z drugiej połowy lat 60. XX wieku (o nich dalej) są błędne. Dalej autorka wspomniała literaturę, w której to grodzisko w Jaworznie miało być opatrzone etykietą założenia wczesnośredniowiecznego w postaci refugium²⁵. W pierwszej części dwutomowej, wcześniejszej monograficznej pracy zbiorowej pod redakcją Józefa Hampla i Jerzego Zawistowskiego, istnienie jaworznickiego Grodziska zostało w zasadzie jedynie zasygnalizowane²⁶.

Szerokiej analizy i interpretacji systemów obronnych w krajobrazie Jury Krakowsko-Częstochowskiej i okolicznych regionów podjął się Janusz Bogdanowski w pracy „Sztuka obronna”. Autor zaproponował w niej układ rozwojowy form grodowych we względnej chronologii, zaliczając grodzisko jaworznickie do układu podkowiastego²⁷. Jako reprezentant podokresu grodowego kultury łużyckiej, wały grodziska miały stanowić rozwiniętą formę prostej postaci systemu ścianowego. Oparte o naturalną przeszkodę jedynie frontem, wyróżniało się na tle innych grodzisk tego układu wprowadzeniem systemu przedwałów. Grodzisko w Jaworznie, jako jedne z ciągu systemu podobnych umocnień (Bobrek, Długoszyn, Sławków) miało pełnić funkcję stróży, strzegącej pogranicza nakreślonego biegiem Przemszy i otaczających ją lasów²⁸.

Temat Góry Grodzisko wraca również co jakiś czas przywoływany przez lokalne media, czy to w postaci notatek prasowych, czy materiałów wideo²⁹.

Wykopaliska archeologiczne 1966-1967

Wykopaliska przeprowadzone w obrębie Góry Grodzisko w latach 1966 i 1967 miały charakter wakacyjnych praktyk studenckich. Były to badania stosunkowo krótkotrwałe, o charakterze sondażowym. Pierwsze badania prowadzono w dniach od 30 sierpnia do 12 września 1966 roku z inicjatywy i dzięki funduszom Miejskiej Rady Narodowej Jaworzna. W ciągu pierwszych praktyk otwarto na grodzisku trzy wykopy, rozciągające się w jednej linii od środka majdanu w kierunku łagodniejszego, południowo-wschodniego stoku. Dwa wykopy założone w obrębie majdanu, doprowadziły do odsłonięcia rumoszu skalnego pod 20 centymetrową warstwą humusu. W jednym z tych wykopów ujawniono negatywy dwóch równoległych do siebie rowów, o głębokości około 1 metra oraz szerokości około 1,20 metra. Odsłonięte rowy biegły prostopadle do linii odkrywek. Trzeci wykop przeciął wał na przestrzeni 13 metrów, a jego odsłonięcie ukazało rozsypisko kamieni o szerokości około 12 metrów. Wyraźniejszy ślad nasypu po wewnętrznej stronie wału przypisano asymetryczności wynikającej ze spadku terenu.

Szerokość pierwotnego wału oszacowana została na około 3 metry. Wśród rozsypiska natrafiono na ślady czerwonawej ziemi wskazującej na jego przepalenie. Trzon wału zbudowany był ze sporych rozmiarów głazów, układanych poziomo i posadowionych bezpośrednio na calcu. Wał licowały płaskie, równo ułożone głazy. Linia lica mogła być dodatkowo wzmocniona ustawionymi w pionie płytami kamiennymi, odchylonymi lekko na zewnątrz wału. Nachylenie przyczyniło się do obsypania konstrukcji, o czym świadczyły głazy lica rozrzucone w obrębie zewnętrznej części skłonu wzniesienia³⁰.

Szczególne uzupełnienie wiedzy na temat grodziska w Jaworznie stanowi akapit poświęcony wywiadowi przeprowadzonemu ze starszymi mieszkańcami Jaworzna. Wskazali oni, że wały grodziska rzeczywiście rozbierane były w nieodległej przeszłości przez mieszkańców okolicy do budowy domów. Części wzniesienia ze stanowiskiem nadali oni miano „Ogrodzieńca”. Szereg osób miał również potwierdzić istnienie jeszcze w latach 20. XX wieku pozostałości fundamentów jakiejś prostokątnej budowli, która miała stać nad krawędzią wzniesienia. W sprawozdaniu z pierwszych prac wykopaliskowych, przywołano również część publikacji źródłowych omówionych we wcześniejszej części tego artykułu³¹.

Prace archeologiczne w formie praktyk studenckich kontynuowano na jaworznickim grodzisku w następnym, 1967 roku. Założono trzy nowe wykopy które tym razem ulokowano nad stromą krawędzią wzniesienia w obrębie zachodniej części wałów. We wszystkich trzech wykopach odsłonięto pozostałości kamiennego wału, a w dwóch miejscach uchwycono wewnętrzną granicę jego rozsypiska. Wał zachował się w postaci usypiska kamieni zalegających tuż pod powierzchnią na szerokości około 6 metrów. Wysokość pozostałości kamiennych wału wynosiła od calca około 0,5 metra. Pod wałem wystąpiła rdzawoczerwona glina o różnej zawartości frakcji piaszczystej. Zabarwienie ziemi ujawnionej pod wałem ponownie przypisano działaniu ognia. Najważniejszym wynikiem drugich prac wykopaliskowych było znalezienie w wykopach IV i V, bezpośrednio pod nasypem i rozsypiskiem wału, ułamków ceramiki na tyle charakterystycznych, że zostały one z dużą dozą prawdopodobieństwa wydatowane na okres kultury łużyckiej³².

Wykaz zabytków nieruchomych gminnej ewidencji zabytków miasta Jaworzna, opisuje wały znajdujące się w obrębie wzniesienia jako „grodzisko kultury łużyckiej, leżące na południowy wschód od miasta na górze zwanej Grodzisko” o dacie powstania w czasach kultury łużyckiej, dużej wartości historycznej i dobrym stanie zachowania. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków 17 Października 1968 roku³³ i widnieje tam pod numerem C/840/68³⁴.

Fragmenty ceramiki odnalezione na stanowisku na Górze Grodzisko przechowywane są obecnie w magazynie Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opis artefaktów jest jednak rozbieżny z informacjami podanymi w sprawozdaniach – otóż z pierwszego [!] sezonu wykopaliskowego na Górze Grodzisko miało zachować się około 30, wtórnie rozdrobnionych ułamków ceramiki. Z drugiego sezonu wykopalisk zachowała się jedna, również wtórnie rozłamana skorupa. Fragmenty mają pochodzić z górnych, wylewowych partii naczyń, które łączyć można z kulturą łużycką tylko na podstawie cech technologicznych³⁵.

Podsumowanie

Powracając na łamy notatek prasowych i pełnoprawnych publikacji, aktualna wiedza o stanowisku na Górze Grodzisko w dalszym ciągu odwołuje się do legend, powiela informacje opracowane u progu XX wieku przez krakowskich archeologów, czy uzyskane podczas wykopalisk z drugiej połowy lat 60. XX wieku. Od czasu zakończenia tych badań, jaworznicki gród nie doczekał się kontynuacji prac badawczych. Jeszcze w maju 1979 roku Wojewódzki Konserwator do spraw Zabytków Archeologicznych w Katowicach zwrócił się do władz miasta o partycypację w badaniach wzniesienia o szerszym zakresie. Wydaje się jednak, że sprawa ta utknęła wówczas w martwym punkcie³⁶. Obecnie na przeszkodzie ewentualnej kontynuacji poszukiwań w obrębie Góry Grodzisko stoi gęsta szata leśna pokrywająca cały obszar wzniesienia. Nowe pole do interpretacji stanowisk archeologicznych przyniosły z początkiem XXI wieku narzędzia systemów informacji geograficznej, pozwalające na łatwy podgląd, interpretację i szerokie spektrum analizy numerycznych modeli terenu (NMT), czy zdjęć lotniczego skaningu laserowego (LiDAR) o wysokiej rozdzielczości terenowej³⁷. Jednak cyfrowa obróbka nawet najlepszych modeli terenu, nie ujawni tego, co mroki historii ukryły pod ziemią.

Piotr Burczy

Przypisy

---

1. H. Kownacki, O Starozytnosci Kopalni Kruszcow Wyrabiania metallow Czyli Robot Gorniczych w kluczu Sławkowskim […], Warszawa, Drukarnia Korpusu Kadetów, 1791.
2. Maurycy Dzieduszycki, Zbigniew Oleśnicki, przez autora dzieła „Piotr Skarga i jego wiek”, Kraków, Księgarnia i Wydawnictwo Dzieł katolickich i naukowych, 1853, t. 1, s. 243. Wątpliwość co do jakości tej jedynej, bezpośredniej wzmianki o fortyfikacji w Jaworznie, budzi kolejna z wymienionych w niej wsi – Byczynie – którą Dzieduszycki błędnie zidentyfikował z miejscem bitwy z 1588 roku. Bitwa pod Byczyną, stoczona pomiędzy siłami pretendentów do polskiego tronu po śmierci Stefana Batorego miała miejsce w miejscowości o takiej nazwie w woj. opolskim, pow. kluczborskim. Tymczasem do włości biskupów krakowskich należała Byczyna, dawna wieś będąca obecnie jedną z umownych dzielnic Jaworzna w woj. śląskim.
3. Czytelnia Niedzielna, Warszawa, nr 11 z dnia 16 marca 1862, s. 5 (85).
4. Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1907/1908, Kraków, Akademia Umiejętności, 1908, s. 106.
5. Jaworzno-Krenau […] d.5.9.41, maszynopis (brak sygnatury) ze zbiorów Muzeum Miasta Jaworzna (odpisano z akt Muzeum w Bytomiu)
6. Średnioskalowe mapy topograficzne z okresu XIX i XX wieku w większości ograniczają się do nazwy wzniesienia: Reymann: Karte eines Theils von Neu oder West Gallizien 1797; 1:180 000, godło arkusza VII tytuł arkusza Będzin, Olkusz, Chrzanów, rok wydania 1797 (Grodzisko Gora); wały grodziska zaznaczono schematycznie (bez opisu) na arkuszu zdjęcia topograficznego Galicji Zachodniej opracowanego w latach 1801-1804 przez pułkownika Antoniego Barona Mayera von Hendelsfelda (Grodisko B: ); Militär aufnahme von Galizien und Bukowina, w skali 1:28000 (1861-1864) (Grodziska); Die Karten der Franzisco-Josephinischen Landesaufnahme (1869-1887) (Grodzisko); Spezialkarte der österreichisch-ungarischen Monarchie 1878 [5 XX (alt. 3963); MYSLOWITZ und OSWIĘCIM; skala 1:75 000] (Grodzisko); Spezialkarte der österreichisch-ungarischen Monarchie 1905 [5 XX (alt. 3963); MYSLOWITZ und OSWIĘCIM; skala 1:75 000] (Grodzisko).
7. S. Polaczek, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem: monografia historyczno-geograficzna, Kraków, 1914.
8. Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków, 1932, nr 9, s. 39.
9. G. Leńczyk, Drugie sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania grodzisk w woj. krakowskim w roku 1933, [w:] Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejętności, 1934 tom 39, nr 3, s. 30.
10. G. Leńczyk, K. Radwański (red.), Stanisław Kołodziejski, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu małopolski, Kraków, Muzeum Archeologiczne, 1983.
11. S. Polaczek, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem: monografia historyczno-geograficzna, Kraków, 1898, s. 108
12. Ibidem, s. 5.
13. M. Gedl i B. Ginter, Pradzieje powiatu chrzanowskiego i miasta Jaworzna [w:] Prace Archeologiczne, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, 1968, z. 9, s. 14-15.
14. K. Musiał, Moje Miasto, t. I, s. 26-27. Maszynopis w zbiorach Muzeum Miasta Jaworzna, sygn. MMJ-KIK-I-578.
15. C. Kempiński, Kartki z dziejów Jaworzna cz. II, Jaworzno 1985, Towarzystwo Przyjaciół miasta Jaworzna, s. 14-15
16. Data ta wydaje się być odbiciem udokumentowanego zniszczenia przez Szwedów zamku Tenczyn w Rudnie.
17. C. Kempiński, Kartki z dziejów Jaworzna, Towarzystwo Przyjaciół Miasta Jaworzna, s. 6.
18. Przytaczając ten ustęp, Kempiński powołuje się na artykuł Rudolfka Jamki opublikowany w „Pracach archeologicznych” z 1968. Mowa tu o artykule „Adam Honory Kirkor, pierwszy badacz pradziejów regionu chrzanowsko-jaworznickiego” z zeszytu 9 tego wydawnictwa („Pradzieje powiatu chrzanowskiego i miasta Jaworzna”) w którym jednak R. Jamka w ogóle nie wspomina o jaworznickim grodzisku inaczej, jak ogólnie sygnalizując zainteresowanie Kirkora tym stanowiskiem, czy podając w przypisach tytuły prac tego autora. Nieszczęśliwie zacytowane w tekście jako badania z prac w okolicach Chrzanowa i Jaworzna, nie zawierają jednak żadnej wzmianki o stanowisku w drugiej z tych miejscowości.
19. C. Kempiński, Kartki z dziejów Jaworzna cz. IV, Jaworzno 1999, Zarząd Miasta Jaworzna, s. 6
20. C. Kempiński, Kartki z dziejów Jaworzna cz. II, Jaworzno 1985, Towarzystwo Przyjaciół miasta Jaworzna, s. 14-15
21. Ibidem
22. P. Maciejewski, Początki wsi Jaworzno [w:] Zeszyty historyczne miasta Jaworzna, Jaworzno, Muzeum Miasta Jaworzna, 2003, nr 7, s. 3-12.
23. Jednocześnie w źródłach do artykułu widnieją sprawozdania z badań wykopaliskowych przeprowadzonych tam w drugiej połowie lat 60. XX wieku.
24. S. Witkowski i J. Krajniewski, Inwentarze i lustracje Klucza Sławkowskiego z XVII i XVIII wieku, Dąbrowa Górnicza – Sławków, Muzeum Miejskie „Sztygarka”, 2013.
25. M. Leś-Runicka, Historia Jaworzna do 1795 roku, Jaworzno, Inicjatywa Wydawnicza Muzeum Miasta Jaworzna, 2011, s. 18.
26. J. Hampel i J. Zawistowski (red.), Jaworzno, zarys dziejów do 1939 roku, Jaworzno. Grodzisko pojawia w dwóch pierwszych tekstach tego tomu: Władysław A. Nowak, Środowisko geograficzne Jaworzna, s. 48 (tam ponownie błędnie o braku materiału zabytkowego z tego stanowiska); Jerzy Rajman, Dzieje parafii Jaworzno w okresie przedrozbiorowym, s. 52.
27. Wcześniejszy chronologicznie miał być układ „tarczowy”, praktycznie w całości otoczony naturalnymi przeszkodami terenowymi, późniejszy – układ pierścieniowy, otoczony w całości przez sztuczne obwałowania.
28. J. Bogdanowski, Natura i kultura w krajobrazie Jury: sztuka obronna, Kraków, Zarząd Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych w Krakowie, 1993.
29. Mało znana historia: zamek i warownia grodzisko, Co Tydzień, 1995, nr 13, s. 11; Ewa Schaber, Łowcy reniferów: prahstoria Jaworzna – Paleolit, Co Tydzień, 1997, nr 12/13, s. 13; Ewa Schaber, Cywilizacje epoki brązu, Co Tydzień, 1997, nr 29, s. 10; Ewa Schaber, Łużycka osada obronna na „Grodzisku” w Jaworznie, Co Tydzień, 1997, nr 30, s. 12:
    opisując jaworznickie grodzisko, Ewa Schaber wydaje się powoływać na rezultaty pierwszych prac wykopaliskowych z 1966 roku, bez wiedzy lub dostępu do sprawozdania badań przeprowadzonych na Górze Grodzisko w roku następującym; M. Leś-Runicka, Jaworznickie grodzisko, Co Tydzień, 2001, nr 4, s. 21: autorka, podobnie jak w wydanej później monografii Jaworzna, wyraźnie powołuje się tylko na wyniki pierwszych badań wykopaliskowych, prawdopodobnie nie znając pierwotnego źródła relacji z tych prac (cytat z właściwego sprawozdania poprzedziła przybliżonym czasem przeprowadzenia wykopalisk po 1954 roku). W tej sytuacji uzasadnienie miała postawiona w dalszej części notatki prasowej teza o niewiarygodności toponimu „Góra Grodzisko” dla oznaczenia lokalizacji dawnej budowli obronnej, czy niemożności stwierdzenia jej istnienia w ogóle [!]. Artykuł kończy słuszne stwierdzenie o szkodliwości kreowania wokół stanowiska na Górze Grodzisko mitów podpieranych dodatkowo nieistniejącymi publikacjami źródłowymi; U podnóża Grodziska, czyli Bory, Co Tydzień, 2007, nr 21, s. 18-19: gazecie zamieszczono jedynie fotografię Góry Grodzisko, która miała być ilustracją dla serii notatek poruszających bieżące sprawy jaworznickiej dzielnicy Bory położonej u podnóża tego wzniesienia; Grażyna Krawczyk, Góra tajemnic, Dziennik Zachodni (dodatek Jaworzno nr 16), 2007, nr 93, s. 4; Ela Bigas, Czy był u nas zamek?, Co Tydzień, 2017, nr 46, s. 8. Z materiałów wideo warto odnotować Jaworzno mało znane – Grodzisko J. Sawiaka, gdzie pojawia się zdjęcie lotnicze wzniesienia wykonane w 1945 roku, z wałami wyraźnie widocznymi wśród stosunkowo rzadkiej jeszcze roślinności.
30. B. Nowogrodzka-Gedl, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na Grodzisku w Jaworznie w roku 1966 [w:] Sprawozdania Archeologiczne, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1969, t. XX, s. 345-351.
31. Są to między innymi G. Leńczyk, K. Radwański (red.), Stanisław Kołodziejski, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu małopolski, Kraków, Muzeum Archeologiczne, 1983; Miasta polskie w tysiącleciu, Wrocław – Warszawa – Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1969, t. 2, s. 640.
32. B. Gedl, II sprawozdanie z badań wykopaliskowych na grodzisku w Jaworznie [w:] Sprawozdania Archeologiczne, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1969, t. XXI, s. 81-84.
33. W wariancie ewidencji wpis pojawia się również pod datą 7 października 1968 roku.
34. Wykaz zabytków nieruchomych Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Jaworzna, 2016.
35. Prywatna korespondencja elektroniczna z Instytutem Archeologii UJ z 22.12.2017 do 16.01.2018.
36. List Wojewódzkiego Konserwatora d/s Zabytków Archeologicznych w Katowicach w sprawie partycypacji miasta Jaworzna w pracach archeologicznych badań wykopaliskowych na terenie grodu w Jaworznie, maszynopis (brak sygnatury) ze zbiorów Muzeum Miasta Jaworzna, 14 maja 1979 roku.
37. Pierwsza próba analizy stanowiska archeologicznego w obrębie Góry Grodzisko w Jaworznie z wykorzystaniem zdjęć lotniczego skaningu laserowego, podjęta została w pracy licencjackiej autora powyższego opracowania: „Analiza archeologicznych śladów osadnictwa na podstawie obrazów lidarowych w obrębie Góry Grodzisko w Jaworznie”, Uniwersytet Śląski (Wydział Nauk o Ziemi), Sosnowiec, 2014 (kopię tej pracy umieściłem pod adresem https://gistoria.pl/historia/gora-grodzisko-w-jaworznie/). Złożony model cieniowania potwierdził istnienie w obrębie wzgórza dwóch koncentrycznych wałów, jak i uwydatnił występowanie pewnych anomalii w obrębie majdanu czy okolicy północnej części krańców obwałowań. Materiały w postaci plików binarnych formatu .LAS autor pozyskał wówczas z zasobów nieistniejącego już Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Cieniowanie terenu okolicy Góry Grodzisko z zasobów portalu geoportal.gov.pl zamieszczono w G. Gut, J. Gut, Historia Jeziorek, Jaworzno, [at]ka studio, 2019, s. 11.

---

Ilustracja tytułowa: Widok od wschodu na wzgórze Grodzisko (strzałką zaznaczono położenie grodziska). Fotografia autorstwa W. Demetrykiewicza, wykonane prawdopodobnie około 1906-1907 roku (źródło: B. Nowogrodzka-Gedl, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na Grodzisku w Jaworznie w roku 1966 [w:] Sprawozdania Archeologiczne, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1969, t. XX, s. 346).