Cynk od starożytności stosowany był głównie w formie stopu z miedzią, z którego uzyskiwano mosiądz. Otrzymywano go w postaci utlenionego produktu ubocznego w procesie rafinacji srebra ze złóż cynkowo-ołowiowych. Produkcja cynku na skalę przemysłową zaczęła rozwijać się mniej więcej od połowy XVIII wieku, kiedy to angielscy rzemieślnicy opracowali proces wytwarzania jego metalicznej postaci w procesie redukcji węglem. Metoda została udoskonalona w 1798 roku przez Johanna Christiana Ruberga. Znana pod nazwą metody śląskiej, została wkrótce potem wdrożona w nowo powstałej hucie cynku w Wesołej w Mysłowicach. W ciągu XIX wieku, znaczny bilans światowej produkcji cynku skupiał się w rejonie złóż śląsko-krakowskich, położonych w przygraniczu trzech mocarstw zaborczych: Prus, Austrii oraz Rosji¹.

Piotr Steinkeller i huta „Józefina”

To własnie na początek XIX wieku przypada ukształtowanie się Niedzielisk jako osobnej jednostki osadniczej w postaci przysiółka jaworznickiej wsi. Początek stałego osadnictwa w tamtym miejscu wiąże się ściśle z nazwiskiem Piotra Antoniego Steinkellera, spadkobiercy szlacheckiego rodu katolickich Niemców, którego jedna z kupieckich odnóg osiadła w połowie XVIII wieku w Krakowie². Ambitny dziedzic, pełen pomysłów na inwestycje i zaprawiony po studiach handlowych w Wiedniu, rozpoczął lokowanie swojej części rodzinnego kapitału od zakupu nadania górniczego i kopalni położonej na zachód od Jaworzna, tuż przy granicy z wsią Dąbrową. Właścicielem funkcjonującego tam wcześniej (od 1815 roku) wyrobiska był wówczas niejaki Antoni Pschorn. Steinkeller rozbudował tę inwestycję i wzniósł w jej pobliżu hutę cynku „Józefina”, którą nazwał tak od imienia swojej matki. Huta przetwarzała rudę galmanową dostarczaną z odkrywek w Długoszynie. W hucie zatrudnienie znalazło około 80 pracowników, których do pracy w zakładach Steinkellera przyciągało korzystne zaplecze socjalne w postaci zapomóg, czy nowo powstałej kolonii robotniczej.

Początki formowania się tych zakładów cynkowych i okolicznych wyrobisk zostały utrwalone na zachowanym w zbiorach Muzeum Miasta Jaworzna „Planie Grontu do Kopalni Węgla i Cynkowni Józefiny w Niedzieliskach w Państwie Jaworznickim Pu Steinkeller nadanego (…)”. Plan sporządzono w oparciu o reskrypty Senatu Rządzącego Wielkiego Miasta Krakowa, wydane kolejno w kwietniu 1822 oraz maju 1823 roku. Arkusz wykreślił geometra przysięgły Karol Bełcikowski. W wielkoskalowym ujęciu przedstawiono zasięg dwóch kopalni odkrywkowych oraz zawierającego się w polu pod jedną z nich chodnika górniczego z wychodzącą na południowy-zachód sztolnią. Dawne odkrywki zlokalizowane były pomiędzy dzisiejszą ulicą Ustronie, a Rodzinnymi Ogrodami Działkowymi „Jawor”. Oprócz tego zaznaczono w szczególe zabudowę cynkowni, położoną po drugiej stronie przylegającej alei kolonię robotniczą, karczmę, ścieżki oraz wybrane parcele rolne. Głównym powodem powstania planu, oprócz zarysowania sytuacji przestrzennej odkrywek, huty i zabudowy mieszkalnej, był obrachunek odszkodowania należnego włościanom, do których wcześniej należały grunty zajęte pod inwestycję przemysłową. Dwudziestu dwóch gospodarzy wyszczególniono na planie z imienia i nazwiska. Byli to kolejno: Sebastian Koziara, Feliks Sapeta, Wawrzyniec Kaszyca, Józef Barańczyk, Bartłomiej Włoch, Jacek Żak, Antoni Żak, wdowa Gołaska, Jan Tura, Łukasz Tura, Franciszek Łaźnia, Franciszek Zientek, Michał Byrczek, Michał Patucha, Jakub Smolarczyk, Marcin Siedzioch, Tomasz Zientek, Michał Drobniak, Franciszek Makowski i Szymon Smalcerz³.

Oprócz tego, pod zabudowę fabryki przypadły trzy parcele należące do skarbu Wolnego Miasta Krakowa: odcinek lasu sosnowego i „krzaków” w „Dębinie”, jak i nieużytków po kopalni Pschorna. Wyszczególnionym w spisie włościanom nadano pola o takiej samej powierzchni, jak powierzchnia gruntów zajętych pod kopalnie. Nadania zlokalizowano w pobliskich polach dworskich „pod Dębiną” oraz „Kąty”. Były to użytki rolne rozciągające się pomiędzy dzisiejszymi Niedzieliskami a ośrodkiem GEOsfera. W sumie Steinkellerowi wydzielono pod lenno około 50 morgów gruntu (około 30 ha). Dzierżawę uzupełniono o kolejne wpisy, dodane pod ramką z opisem poprzednich gruntów. Dodatkowymi nabytkami pod działalność krakowskiego inwestora, były fragment lasu „na odkrytą robotę do kopalni potrzebny i zaiąć się mający” oraz teren przylegający do położonej w tym lesie odkrywki. Plan powielono w zmniejszonej skali, wyznaczając na nim zasięgi dwudziestu nadanych Steinkellerowi miar górniczych⁴.

Etymologia niedzielonych Niedzielisk

---

Na zasadzie zestawienia ze źródłosłowem cytowanym dla tak samo lub podobnie nazwanych wsi (przykładowo za Nazwy Miejscowe Polski t. VII Mą-N pod redakcją Kazimierza Rymuta: Niedzieliska, pow. brzeski, woj. małopolskie; Niedzieliska, pow. łowicki, woj. łódzkie; Niedzielisko, część miasta Wieluń, woj. łódzkie), nazwę jaworznickiego przysiółka wywodzić można od niedzielonego pola lub majątku. Idąc tym tropem, nazwa dzisiejszej dzielnicy może brać swój początek z jakiegoś bliżej nieznanego, a być może utrwalonego  właśnie w  tym toponimie sporu o własność ziemi pogranicza dawnych wsi Jaworzno oraz Dąbrowa.

Kolonie w Niedzieliskach zobrazowano w jeszcze większej skali na niedatowanym (sporządzonym prawdopodobnie w początku lat 40. XIX wieku) planie „Rozmiaru gróntów ornych na kolonii Niedzieliska”. Wśród murowanych budynków w ciągu dzisiejszej ulicy Szczakowskiej, na arkuszu zwraca uwagę większy budynek reprezentacyjny z przylegającym do nim ogrodem opisanym jako „Ogród zamkowy” (Ryc. 2). Ten prawdopodobnie administracyjny (mieszkanie dyrektora?) budynek, pamiętający czasy pierwotnej kolonii, zachował się do dnia dzisiejszego. Mieści się w nim obecnie Centrum Integracji Społecznej⁵.

Na skraju opłacalności

Już w 1825 roku, zaledwie po kilku latach inwestowania w Zagłębiu Krakowskim, Steinkeller sprzedał fabrykę w Niedzieliskach niejakiemu Antoniemu Helclowi, kupcowi z Krakowa. Nowy właściciel odsprzedał zakłady w 1835 roku rządowi Wolnego Miasta Krakowa⁶. Porzucenie przez Piotra Steinkellera jego pionierskiej inwestycji w Niedzieliskach stanowi zarazem swoista cezurę w jakości danych zachowanych dla tego ośrodka w ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat. Wydaje się, że kopalnie oraz huta w Niedzieliskach przeżywały w tamtym okresie serię wzlotów i upadków, pod kierownictwem wszelakich inwestorów prywatnych jak i własności krajowej.

Powodem nabycia tych zakładów przez władze krajowe była ich dotkliwa konkurencyjność dla innych, rządowych przedsiębiorstw w okolicy. Kopalni w Niedzieliskach zarzucano sztuczne zawyżanie cen pracy i drenaż siły roboczej z jaworznickiej kopalni „Fryderyk August”. Oprócz zakładu wydobywczego, rząd zakupił również towarzyszącą hutę. Impulsem do przejęcia inwestycji była perspektywa skrócenia drogi transportu galmanu wydobywanego w pobliskim Długoszynie. Wydobywaną tam rudę przewożono do tej pory do zakładów odleglejszego Jaworzna. W momencie wyczerpania się złóż powierzchniowych, eksploatacja w Niedzieliskach stała się nieopłacalna dla prywatnych przedsiębiorców. Do konieczności organizacji i utrzymania metod odprowadzania wody z  obszaru głębszych robót, dochodziły niuanse rujnujących i podsycanych przez zagraniczną konkurencję wahań zapotrzebowania na węgiel kamienny oraz przetworzony surowiec metaliczny. Tego typu problemom o wiele łatwiej mogła przeciwdziałać zasobna kasa rządowa. W 1846 roku rządowa kopalnia węgla w Niedzieliskach została wyposażona w maszynę parową ułatwiającą odwadnianie kopalni⁷. W 1871 roku kopalnie rządowe w Jaworznie i w Niedzieliskach przeszły w całości pod zarząd Gwarectwa Jaworznickiego⁸. W kilka lat później zakład wydobywczy w Niedzieliskach uległ definitywnej likwidacji. Oficjalnym powodem zamknięcia było zalanie szybów górniczych przez wodę⁹.

Mapy i plany dawnych Niedzielisk

Świetnym źródłem dla rekonstrukcji dziejów zakładów w Niedzieliskach pierwszej połowy XIX wieku, są plany i mapy zachowane w zbiorach Muzeum Miasta Jaworzna. Zachowane w tej instytucji kartografiki pozwalają zrekonstruować w zarysie dzieje wydobycia węgla kamiennego w Niedzieliskach pierwszej połowy XIX wieku. Lata 30. XIX wieku przyniosły znaczny rozwój kopalni w Niedzieliskach. Prace wydobywcze odbywały się tam w ramach dwóch zidentyfikowanych wówczas pokładów. Wierzchni pokład węgla obejmowały szyby „Lichtloch”, „Ludwik I”, „Maurycy”, „Dukla I”, „Karol”, „Dukla II”. Pokład zalegający niżej obejmowały szyby „Antoni”, „Fryderyk”, „Zielona Dukla” oraz porzucony szyb „Ludwik II”. W latach 50. XIX wieku kopalnia w Niedzieliskach pracowała dodatkowo na kolejnym, trzecim już poziomie wydobywczym o nazwie „Niedzieliska III”¹⁰. W pewnej odległości na północny-zachód od huty cynkowej, wychodnię tego pokładu eksploatowała odkrywka (w połowie XX wieku powstała w jej miejscu upadowa „Karol”)¹¹.

Zestawienie chronologiczne arkuszy pozwala z grubsza odtworzyć kolejność prowadzenia robót górniczych w pokładach niedzieliskich. Jako pierwsze, w obrębie drugiej i trzeciej dekady XIX wieku, operowały odkrywki wychodni pokładów „Niedzieliska I” oraz „Niedzieliska II”. Po zarzuceniu wydobycia w wierzchnich warstwach, rozpoczęto – jeszcze w czasach Piotra Steinkellera – głęboką eksploatację tych pokładów. Na przełomie lat 40. i 50. XIX wieku odkryto wychodnię pokładu „Niedzieliska III”, którą początkowo eksploatowano z powierzchni, by następnie, na początku lat 50. XIX wieku, poprowadzić w kierunku głębiej zalegających złóż nowy chodnik¹².

W połowie lat 40. XIX wieku przebudowie uległa główna sztolnia kopalni w Niedzieliskach¹³, odprowadzająca wodę częściowo zamkniętym kanałem w kierunku zachodnim, na przestrzeń bagien rozpościerających się niegdyś pomiędzy Wysokim Brzegiem a Łęgiem (więcej o nich i o „Wodzie Żelaznej” w artykule Hydrografia dawnego Jaworzna | zbiorniki wodne). W przeszłości rozważano nawet właściwości uzdrowiskowe tamtejszych wód głębinowych¹⁴.

Treść zachowanych z tamtego okresu planów dotyczy w większości zakładów wydobywczych w Niedzieliskach. Arkusze niewiele mogą powiedzieć o funkcjonowaniu samej cynkowni. Z pewnością jednak działała ona równolegle i w bliskiej symbiozie z pobliskimi kopalniami. Niestety, opracowanie źródłowe dawnego przemysłu cynkowego Zagłębia Krakowskiego wydaje się być stosunkowo mierne, w porównaniu z tego typu opracowaniami dla terenów dawnego zaboru pruskiego, czy Królestwa Polskiego. Warunki naturalne dla rozwoju przemysłu cynkowego w okręgu krakowskim były — podobnie jak i w dąbrowskim — gorsze, aniżeli na Śląsku, gdyż ruda była uboższa, a warunki transportu cynku na rynki zagraniczne bardzo niekorzystne¹⁵. Koniunkturze nie sprzyjały na pewno zawirowania polityczne, takie jak konflikty końca lat 40. XIX wieku. Wydarzeniem najistotniejszym dla Zagłębia Krakowskiego w tamtym okresie, był wybuch w początku 1846 roku powstania krakowskiego, którego konsekwencją było definitywne włączenie struktur Wolnego Miasta Krakowa w granice monarchii Habsburgów. Lokalną rewolucję warto przywołać z uwagi na jej jaworznicki epizod, za który w dużej mierze odpowiadała część kadry huty w Niedzieliskach. O jaworznickich echach powstania krakowskiego pisałem szerzej w artykule Jaworzno w rewolucji krakowskiej 1846 roku.

W 1846 roku, mierniczy Chachulski przedstawił projekt „Kolei szynowey pod zwóz Węgla do Cynkowni w Niedzieliskach”. Niewielka kolejka ułatwiała dostawę węgla z pobliskich szybów wydobywczych¹⁶. W maju 1851 roku niejaki Franz Müller sporządził dwa warianty dla kolejki konnej, która miała łączyć tereny przemysłowe Niedzielisk z linią Kolei Krakowsko-Górnośląskiej. Propozycje sugerowały poprowadzenie kolejki na północ w kierunku Długoszyna lub skierowanie jej na zachód w kierunku Dąbrowy Narodowej¹⁷.

Wydaje się, że większość wydobycia galmanu przerabianego następnie w cynkowni „Józefina”, miała miejsce w wyrobiskach pobliskiego Długoszyna i podlegała osobnym instytucjom. Udokumentowana kopalnia galmanu należąca bezpośrednio do Piotra Stienkellera, zlokalizowana była we wschodniej części Byczyny (Korzeńcu) przy zbiegu dzisiejszych ulic Bratków i Cezarówka Dolna. Dwa pokłady, o miąższości kolejno sześciu i dwudziestu cali, eksploatowane były przez szyby „Piotr” oraz „Józef”. Przedsięwzięcie przedstawiono na zorientowanym dość nietypowo, bo w kierunku zachodnim planie „Góry galmanu Markowska czyli Kałuża Markowska zwanej (…) na Lenność dla Pana Piotra Steinkeller nadadź się mających”. Arkusz został zatwierdzony przez Senat Rządzący Wolnego Miasta Krakowa w kwietniu 1822 roku.

W 1854 roku rządowe huty cynkowe w Jaworznie i Niedzieliskach były nieczynne. Nie prowadzono również eksploatacji lokalnych rud cynkowych. W niewielkiej skali produkcję utrzymywały zakłady prywatne, to jest huta cynkowa hrabiego Adama Potockiego w Sierszy, huta cynkowa Westenholza w Dąbrowie pod Jaworznem oraz huta Jana Bochenka w Jaworznie. Jedyną funkcjonująca wówczas kopalnią galmanu był prywatny zakład Adama Potockiego w Lgocie¹⁸. W krakowskim „Czasie” z 17 czerwca 1859 roku, jako właściciel cynkowni w Niedzieliskach i ofiarodawca 70 zł na „oddział ochotników” (biorących zapewne udział w trwającej wówczas wojnie francusko-austriackiej), pojawia się niejaki hr. Reichenbach-Brustawe¹⁹. Z końcem 1864 roku zadłużona huta cynkowa w Niedzieliskach, jak również kopalnie galmanu w Jaworznie, Długoszynie i w Szczakowej, zostały wystawione na sprzedaż²⁰. W marcu 1872 roku, C. K. sąd powiatowy zawiadamiał niejakiego księcia Feliksa Hohenlohe-Oehringen, nieznanego z miejsca pobytu, o wydzieleniu mu przez Adama Potockiego depozytu kaucji w wysokości 100 złotych reńskich. W zawiadomieniu księcia Feliksa określa się jako byłego właściciela kopalni galmanu w Niedzieliskach²¹.

Pod koniec 1852 roku, na łamach krakowskiego „Czasu”, pojawiła się notka informująca o powstaniu fabryki bieli cynkowej „o pół mili od Mysłowic, tuż przy naszej granicy (…), która rocznie przerabia na tę najużyteczniejszą farbę 30 000 centnarów cynku cynku i sprzedaje ją więcej jak o trzecią część jak się nabywa bleiweiss z ogromnym dla fabryki zyskiem”²². Wskazanym w niej właścicielem zakładu (chodziło prawdopodobnie o hutę „Norma” w dzisiejszych Katowicach)  był niejaki pan Löbbecke. Ćwierć wieku później, członek tego samego rodu nabył fabrykę w Niedzieliskach.

Zinkweißfabrik Niedzieliska

Jako właściciel huty cynku w Niedzieliskach pod Jaworznem, niejaki Hugo von Löbbecke pojawia się po raz pierwszy na stronach urzędowego Szematyzmu Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem z 1875 roku. Oprócz tego przedsiębiorstwa, należał do niego również szereg nadań na wydobycie galmanu w Jaworznie, Szczakowej oraz Długoszynie. Przed nim, w 1874 roku, po raz ostatni, jako dyrektor Gwarectwa Długoszyńskiego odnotowano niejakiego Teodora Lilienhoffa ze Słupna. W kolejnych latach Lilienhoff widnieje już na stanowisku głównego pełnomocnika zakładów Löbbeckego. W 1878 roku Sąd Handlowy w Krakowie polecił wpisanie do rejestru firm pojedynczych zakładu „Hugo von Löbbecke”, będącego fabryką bieli cynkowej w Niedzieliskach koło Szczakowej²³.

Główny ośrodek wydobycia i hutnictwa cynku w Galicji zawierał się w końcu XIX wieku w obszarze wykreślonym przez miejscowości Trzebini, Siersza i Jaworzno. Znajdujące się tam kopalnie galmanu należały do hrabiego Andrzeja Potockiego, rodu von Löbbecke oraz spadkobierców Jerzego von Giesche. Większość krajowej rudy cynkowej przetapiana była w hutach w Krzu oraz w Niedzieliskach. Rzeczą odróżniającą hutę w Niedzieliskach od huty w Krzu, było jej wyspecjalizowanie w produkcji bieli cynkowej. Fabrykacji bieli nie uznawano za stricte działalność hutniczą, jednak z uwagi na niedostatek zakładów cynkowych w Galicji, wliczano ją w poczet zakładów metalurgicznych. Huta w Niedzieliskach produkowała biel w pięciu gatunkach: biel śnieżną (typ 0), cynkową (typ 1 i 2), szarą (typ 3) oraz biel kamienną. Proszek wykorzystywano głównie jako pigment do farb. Biel cynkowa produkowana w Niedzieliskach znajdowała zagraniczny rynek zbytu w Niemczech, Skandynawii, Anglii, Rosji, krajach morza śródziemnego, bliskiego wschodu, czy nawet Ameryki Północnej²⁴. Dobrze prosperujący zakład skutecznie opierał się hutnictwu niemieckiemu, przy czym biel cynkową, co ironiczne, wyrabiano w oparciu o surowiec ściągany w większości z terytorium Prus. Ośrodek Galicyjski odpowiadał za blisko 60% austriackiej produkcji bieli cynkowej. Pozostałą częścią produkcji rozporządzały zakłady Styryjskie i Kraińskie²⁵.

W ciągu dekady przełomu XIX i XX wieku, na terenie Galicji odnotowano blisko 50% spadek wydobycia rud galmanowych. W 1901 wytwórczość rudy cynkowej (galmanu) w Galicji obejmowała 13,41% produkcji krajowej. W 1910 roku stanowiła ona 6,64% udziału w produkcji krajowej. Stopniowemu wyczerpaniu uległy ośrodki wydobywcze koło Psar, Lgoty, w Długoszynie, Wodnej i Trzebini. Paradoksalnie do odnotowanego spadku w wydobyciu, huty cynkowe w Niedzieliskach, Sierszy i Trzebini odnotowały w tym samym czasie wzrost produkcji. Przetwórstwo cynku wzrosło niemal dwu i półkrotnie. Wzrost przypisywano otwartej w 1895 i nowocześnie wyposażonej hucie braci Lowitsch w Trzebini. Zaskakujące było to, że przy niedoborze krajowej rudy dla hut w Niedzieliskach i Sierszy, zdecydowano się na lokalizację w regionie kolejnego takiego zakładu. Rozwiązanie to okazało się jednak zyskowne przy zwiększeniu importu surowca z Górnego Śląska. Trzy huty zatrudniały w 1902 roku łącznie 673 robotników²⁶.

W początkach dwudziestolecia międzywojennego, północno-zachodnia część dawnego Wielkiego Księstwa Krakowskiego była głównym ośrodkiem wydobycia i przetwarzania rud cynkowych na terenie odrodzonej Rzeczypospolitej. W pasie złóż rozciągających się miedzy Siewierzem a Olkuszem, wydobywano dwa rodzaje rud cynku: galman oraz blendę (sfaleryt). Galman biały stanowiła glinka, zawierająca około 43 do 45 procent cynku w postaci węglanu cynkowego. Zalegające nad nią lokalne pokłady dolomitu – znanego pod nazwą galmanu czerwonego – zawierały obok węglanu żelaza, domieszkę około 28 do 35 procent cynku. Blenda cynkowa (siarczek cynku ZnS), znana również jako sfaleryt zawierała do 45 procent cynku. Pomimo jej rzadszego występowania, stanowiła ona główne źródło materiału dla hut cynkowych²⁷. Przy wytapianiu cynku w Niedzieliskach wytwarzano jako produkt uboczny kwas siarkowy (w procesie prażenia blendy cynkowej)²⁸ oraz śladowe ilości ołowiu²⁹.

Huta w Niedzieliskach została w 1907 roku przebudowana. W 1913 roku odnotowano w Galicji 13 przedsiębiorstw wydobywających rudę cynkową. W 1913 roku w Galicji operowały dwie huty cynku: huta w Krzu oraz huta w Niedzieliskach pod Jaworznem. Hutę w Niedzieliskach określano zarazem jako najstarszy tego typu zakład na terenie Galicji³⁰.

Od 1905 roku, jako właściciel huty w Niedzieliskach, jak i okolicznych nadań na wydobycie galmanu, pojawia się niejaki Franciszek von Löbbecke. U progu pierwszej wojny światowej, to jest od 1913 nowymi właścicielami huty w Niedzieliskach zostali bracia Oskar i Fryderyk von Löbbecke, którzy – zapewne z nadzieją patrząc w przyszłość – od razu odnowili i unowocześnili zaplecze techniczne fabryki³¹. Kolejne pokolenie rodziny von Löbbecke miało kierować zakładem aż do zakończenia drugiej wojny światowej.

Konsekwencją wypadków pierwszej wojny światowej był spadek wydobycia węgla kamiennego w Zagłębiu Krakowskim do wysokości około 70% stanu przedwojennego. Niedobór paliwa odbił się bezpośrednio na zależnych od niego fabrykach, takich jak fabryka bieli cynkowej w Niedzieliskach. W kwestionariuszu rozesłanym w 1919 roku przez Ministerstwa Przemysłu i Handlu, Zarząd fabryki bieli cynkowej i huty cynkowej informował o czasowym zawieszeniu działalności³². Od 1924 roku firma podpisywała się oficjalnie w języku polskim jako „Fabryka bieli cynkowej Braci Lobbecke w Niedzieliskach obok Szczakowy”.

Kartelizacja

Na przestrzeni lat 1930-1935 udział Polski w światowej produkcji cynku spadł z 12,4% do 5,83%. Powodów spadku wytwórczości upatrywano w utracie rynków zbytu i oparciu produkcji o parytet złota, znacznie tracącego w tamtych latach na wartości. Wśród zakładów unieruchomionych w tamtych latach z powodu nierentowności, wymieniano również fabrykę w Niedzieliskach³³. Odpowiedzią na problemy rynkowe była kartelizacja przedsiębiorstwa. 5 marca 1930 roku fabryka bieli cynkowej braci Löbbecke w Niedzieliskach wstąpiła w szeregi Związku Przemysłu Chemicznego³⁴. 9 czerwca 1934 roku do Rejestru Handlowego Sądu Okręgowego w Sosnowcu dokonano wpisu spółki z o. o. pod nazwą „Biuro sprzedaży Fabryk Bieli Cynkowej” z siedzibą w Będzinie, przy ul. Małachowskiego 58. Celem spółki była ochrona wspólnych interesów gospodarczych udziałowców, zracjonalizowanie i obniżenie kosztów produkcji, unormowanie warunków sprzedaży oraz scentralizowanie kwestii krajowego eksportu bieli cynkowej (z wyłączeniem bieli farmaceutycznej). Spółka rozpoczęła działalność w dniu 29 marca 1934 roku. Kapitał zakładowy w wysokości 50 tys. złotych rozdzielony został na 100 udziałów. Największym udziałowcem spółki były Polskie Zakłady Przemysłu Cynkowego Spółka Akcyjna w Będzinie (28 udziałów). Fabryce braci Löbbecke w Niedzieliskach przypadło 16 udziałów. Pozostałymi udziałowcami były Zakłady Bieli Cynkowej i Przetworów Chemicznych „Huta Feniks” Spółka Akcyjna w Będzinie (16 udziałów); Fabryka Bieli Cynkowej Aleksander Zaigler i Spółka w Sosnowcu (14 udziałów); Fabryka Bieli Cynkowej i Huta Cynkowa „Leontyna” B. i J. Inwald w Będzinie (16 udziałów); Zakłady Przetworów Chemicznych Aleksander Zajgler i Spółka w Pruszkowie (10 udziałów)³⁵.

W 1936 roku jako właścicieli fabryki bieli odnotowano Oskara oraz niejaką Enriquetę von Löbbecke³⁶. Z końcem lat 30. XX wieku przedsiębiorstwo uwikłane zostało w głośny konflikt prawny. W 1937 roku, wieloletni dyrektor fabryki Ryszard Neugebauer, został aresztowany pod zarzutem wypuszczenia w obieg fałszywych weksli na kwotę 300 tys. złotych³⁷. W aferę zamieszanych było również kilku kupców zagłębiowskich. Neugebauer pracował jako kierownik zakładu od 38 lat³⁸. 23 lutego 1938 roku Neugebauer został skazany na półtora roku więzienia³⁹. Straty pokryto poprzez upłynnienie części fabrycznego inwentarza. Komornik Sądu Grodzkiego w Jaworznie, niejaki Józef Trendota, komunikował na łamach krakowskiego „Czasu” o planowanej na 31 marca 1937 pierwszej licytacji ruchomości Fabryki Bieli Cynkowej braci Löbbecke w Niedzieliskach pod Jaworznem. Pod młotek trafiły trzy wagony bieli cynkowej (750 opieczętowanych beczek) o łącznej wartości 15 tys. złotych⁴⁰.

Kontynuacją historii wydobycia węgla kamiennego w obszarze Niedzielisk było powstanie w początku lat 20. XX wieku KWK „Jan Kanty”. Historia tego zakładu to jednak materiał na obszerną i specjalistyczną monografię wychodzącą poza o wiele bardziej tajemniczy XIX wiek. Fabryka Bieli Cynkowej braci Löbbecke, na mocy orzeczenia nr 11 Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia 6 lipca 1950 roku, przeszła w całości, wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem, na własność państwa. Zakłady przejęto bez odszkodowania. Na mocy tego samego orzeczenia znacjonalizowano również 15 innych zakładów, w większości specjalizujących się w wyrobie artykułów metalurgicznych i opartych przed wojną o kapitał niemiecki⁴¹. Głównym importerem bieli cynkowej produkowanej po wojnie w Niedzieliskach, była Niemiecka Republika Federalna (około połowy produkcji wartej łącznie 14 milionów złotych)⁴². 1 stycznia 1960 roku fabrykę podporządkowano organizacyjnie pod hutę w Trzebini. W 1976 roku zakład cynkowy w Niedzieliskach, po 150 latach istnienia, uległ ostatecznej likwidacji. Oficjalnym powodem zamknięcia była przestarzała technologia produkcji wpływająca niekorzystnie na środowisko. Po likwidacji huty rozebrano część z zalegającej przy niej hałdy. Odpady zawierające nieprzetworzony i użyteczny surowiec zostały przewiezione do huty w Bolesławcu⁴³.

Piotr Burczy

Przypisy

---

1. J. Cabała, Cynk w technosferze [w:] Górnictwo i geologia, Sosnowiec, Uniwersytet Śląski, 2010, t. 5, z. 4, s. 63-66.
2. J. Durka, Kariera i upadek Piotra Antoniego Steinkellera (1799-1854) [w:] A. Czabański (red.), Poznańskie Zeszyty Humanistyczne, Poznań, Ryś, 2009, t. XIII, s. 41-49.
3. Plan Grontu do Kopalni Węgla i Cynkowni Józefiny w Niedzieliskach w Państwie Jaworznickim Pu Steinkeller nadanego (…); Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/15].
4. Plan Dwudziestu Miar Gorniczych do kopalni Węgla i Huty Cynkowey w Niedzieliskach (…); Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/3].
5. Plan Rozmiaru gróntów ornych na kolonii Niedzieliska; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/6].
6. A. J. Wójcik, Cadmia fossilis – działalność Piotra Steinkellera, polskiego króla cynku [w:] P. P. Zagożdżona, M. Madziarza (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury, Wrocław, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2013, t. 5, s. 379-392.
7. M. Dobrowolska, Przemiany struktury społeczno-gospodarczej wsi małopolskiej [w:] Przegląd geograficzny, Warszawa, PWN, 1959, t. 31, z. 1, s. 5.
8. W. Szajnocha, Węgle kamienne, węgle brunatne, rudy żelazne, rudy ołowiane, rudy cynkowe, siarka; Lwów, 1893.
9. Stanisław Polaczek, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem: monografia historyczno-geograficzna, Kraków, 1914.
10. Karte des I.II. und III Kohlenflötze in Niedzieliska; Aussriss der ersten Flötzes; Karte des aerarial Kohlenbergwerke zu Niedzieliska; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/4; 327/7; 327/14].
11. Plan pomiaru kopalni Rządowey węgla kamiennego w Niedzieliskach; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/5].
12. Karte des I.II. und III Kohlenflötze in Niedzieliska; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/4].
13. Plan Części Sztolni kopalni Węgla w Niedzieliskach na Pokładzie 1szym; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/12].
14. F. Marczykiewicz, Hidrografia Miasta Krakowa i jego Okręgu, Kraków, Drukarnia Uniwersytecka, 1847.
15. N. Dobis, Przemysł cynku i ołowiu w Polsce, Katowice, 1938.
16. Plan Proiektowanéy Kolei szynowéy pod zwóz Węgla do Cynkowni w Niedzieliskach; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/10].
17. Situations Plan der projectirten Pferdebahn (A, B) von Niedzieliska an die Krakauer Hauptbahn; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/328/1; MMJ-D/328/2].
18. Czas, Kraków, nr 134 z dnia 14 czerwca 1854 roku, s. 1.
19. Czas, Kraków, nr 138 a dnia 17 czerwca 1859 roku, s. 2.
20. Czas, Kraków, nr 157 z dnia 8 października 1864 roku, s. 3.
21. Gazeta Lwowska, Lwów, nr 93 a dnia 22 kwietnia 1872 roku, s. 5.
22. Czas, Kraków, nr 278 z dnia 3 grudnia 1852 roku, s. 2.
23. Gazeta Lwowska, nr 123 z dnia 9 maja 1878 roku, s. 6.
24. W. Szajnocha, Węgle kamienne, węgle brunatne, rudy żelazne, rudy ołowiane, rudy cynkowe, siarka; Lwów, 1893.
25. Przegląd Polski, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, 1904, t. 152, z. 4.
26. Życie: tygodnik polityczny, społeczny i literacki, Lwów, 4 lutego 1911 roku, s. 93.
27. Głos śląski, Gliwice, nr 39 z dnia 31 marca 1921 roku, s. 4.
28. K. Bohdanowicz, Złoża mineralne ziem polskich, Piotrogród, 1918, s. 12.
29. Przegląd Polski, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, 1904, t. 152, z. 4.
30. L. Biegeleisen, Stan ekonomiczny Małopolski na podstawie bilansu handlowego, Warszawa, Biuro Prac Kongresowych MSZ, 1921, s. 193-195.
31. Czas, Kraków, nr 121 z dnia 13 marca 1913 roku, s. 3.
32. T. Kargol, Sytuacja społeczno-gospodarcza w powiecie wadowickim w latach 1914-1919 [w:] Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny, Wadowice, Wadowickie Centrum Kultury, 2018, nr 21,  s. 30-59.
33. Przegląd Mechaniczny. Organ Stowarzyszenia Inżynierów Mechaników Polskich, Warszawa, nr 22 z dnia 25 listopada 1936 roku, t. 2, s. 878.
34. Przemysł Chemiczny: miesięcznik poświęcony sprawom polskiego przemysłu chemicznego, wydawany staraniem Instytutu Badań Naukowych i Technicznych „Metan” we Lwowie [w:] Wiadomości Przemysłu Chemicznego, nr 6 z dnia 15 marca 1930 roku, s. 23.
35. Expres Zagłębia, Sosnowiec, nr 224 z dnia 17 sierpnia 1934 roku, s. 8.
36. Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu, Warszawa, Polska Spółka Wydawnictw Informacyjnych, 1936.
37. Expres Zagłębia, Sosnowiec, nr 11 z dnia 11 stycznia 1937 roku, s. 2.
38. Expres Zagłębia, Sosnowiec, nr 10 z dnia 10 stycznia 1937 roku, s. 7.
39. Expres Zagłębia, Sosnowiec, nr 54 z dnia 24 lutego 1938 roku, s. 1.
40. Czas, Kraków, nr 86 z dnia 27 marca 1937 roku, s. 32.
41. Orzeczenie nr 11 Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia 6 lipca 1950 roku, Monitor Polski, nr A-91/poz. 1136, s. 762.
42. L. Pakuła, Powiązania produkcyjne zachodnio-krakowskiego kompleksu przemysłowego [w:] Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie: Prace geograficzne, Kraków, 1964. z. 22, s. 185.
43. L. Pakuła, Rozwój i zmiany strukturalne przemysłu (1945-1994) [w:] J. Zawistowski (red.), Jaworzno. Zarys dziejów w latach 1939-1990, Kraków, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1996, s. 189-190.

---

Ilustracja tytułowa: fragment Planu pomiaru kopalni Rządowey węgla kamiennego w Niedzieliskach; Muzeum Miasta Jaworzna [sygn. MMJ-D/327/5].