Posted in Nazwy miejscowe

Nazwy miejscowe Jaworzna | źródła opisowe i normatywne (XIX w.)

 Published Date: 2 sierpnia 2025

 

Celem tego wpisu nie są jakieś semantyczno-onomastyczne wojaże. Przywołuję poniżej jedynie zindeksowane „suche” brzmienie tekstów źródłowych (staram się jednak omawiać je w skrócie pod kątem np. ciekawszych „wątków pobocznych” które poruszają). Interpretacji pochodzenia niektórych nazw poświęcę kiedyś osobny wpis-słownik. Przytaczam zapis miejscowości bez zmian, ciekawsze przypadki wyróżniając znakiem [!]. Kolejne dokumenty przywołuję w osobnych blok-cytatach, poprzedzając je w nagłówkach podlinkowanym opisem bibliograficznym. Dla źródeł o strukturze listy nie przywołuję stron dla poszczególnych haseł. Dokumenty cytowane są w kolejności chronologicznej ich wydania (z wyjątkiem rozpiętych czasowo dodatków na końcu). Pozwala to na obserwację toponimów względem ich efemeryczności, przyswajania i zanikania w świadomości dawnych mieszkańców okolic Jaworzna.

Z uwagi na wyjątkowo elastyczną rzeczywistość historyczno-administracyjną epoki, w cytowanych nazwach miejscowych przypisanych do Jaworzna często pojawiają się nazwy miejscowości współcześnie terytorialnie z nim niezwiązanych (np. Góry Luszowskie, Myślachowice w powiecie Jaworzno itp. – przypadki te czasami cytuję, jednak nie wyróżniam ich przez pogrubienie. Przy okazji, proszę mieć na uwadze, że dzisiejsze zwarte granice miasta-powiatu nie odpowiadają w żaden sposób podziałom sprzed lat 50. i 60. XX wieku (kiedy to ostatecznie ukształtowało się Jaworzno w znanych nam dzisiaj granicach). Należy rozróżniać Jaworzno-wieś z XIX wieku, wraz z otaczającymi je wtedy innymi gromadami, od dzisiejszego miasta Jaworzna z jego dzielnicami (wciąż umownymi!). Warto wspomnieć, że Jaworzno pełniło przez jakiś czas w połowie XIX wieku funkcję ośrodka powiatowego (w latach 60. XIX wieku scalono ówczesne powiaty Jaworzno, Krzeszowice i Chrzanów w jeden powiat chrzanowski). Jego granice wyglądały jednak zupełnie inaczej od granic dzisiejszego powiatu, sięgając wówczas położonych na wschód Luszowic, Myślachowic, Płok, czy Sierszy. Chcąc mówić o Jaworznie XIX wieku, jednak w odniesieniu do współczesnych granic miasta, najściślej jest wg. mnie mówić o wsiach parafii jaworznickiej.

Mam zamiar w przyszłości poświęcić osobny wpis na przejrzenie nazw miejscowych na mapach. Z uwagi na ilość określeń geograficznych bez których nie obeszłyby się tego typu materiały, będzie to jednak spore wyzwanie. Mapy z XIX usiane są toponimią (często bardzo szczegółową, jak np. dla map leśnych z końca XIX wieku które przechowywane są w Muzeum Miasta Jaworzna, gdzie każdy leśny sektor czy staw posiada swoją nazwę), wymagają również skrupulatnego przejrzenia, w którym nie pomoże wyszukiwarka tekstowa.

 

Topographisches Post-Lexikon aller Ortschaften der k. k. Erbländer Welcher Ost- und West-Galizien in sich enthält. von A bis M. Des dritten Theils. Erster Band · Tom 3, 1802.

Topographisches Post-Lexikon aller Ortschaften der k. k. Erbländer Welcher Ost- und West-Galizien in sich enthält. von M bis Z. samt den zum ersten und zweiten Theile dieses Werkes gehörigen Post-Berichten. Des dritten Theils. Zweiter Band · Tom 3, 1802.

Za Google Translate: Topograficzny leksykon pocztowy wszystkich miast cesarskich i królewskich ziem dziedzicznych, obejmujących Galicję Wschodnią i Zachodnią. Wydanie 3 z 1802 roku, w dwóch tomach. Źródło ciekawe z uwagi na osadzenie w czasie kilkunastu zaledwie lat (1795-1809) pierwszego „epizodu” Jaworzna w granicach austriackiego trzeciego rozbioru (tzw. Nowej Galicji lub Galicji Zachodniej). Leksykony pocztowe wydawane były co jakiś czas – ja przywołam tylko dwa z nich, ten i kolejny (w dalszej części wpisu) z 1881 roku.

 

Dwukrotne przywołanie Długoszyna i Ciężkowic może być jakąś pozostałością po nie do końca uregulowanym wtedy jeszcze przez zaborcę „spadku” terytorialnym po włościach dawnej królewszczyzny Starostwa Będzińskiego i dobrach biskupa krakowskiego (dokładniej klucza sławkowskiego, sekularyzowanego w dobie Sejmu Czteroletniego). Akurat te dwie wsie były podzielone po połowie pomiędzy nie w okresie staropolskim. I jeszcze wyjątek: wieś Jeleń wchodziła w skład klucza lipowieckiego dóbr biskupstwa krakowskiego – ślad tej przynależności zachował się zresztą w cytowanym leksykonie. Wpisów nie tłumaczę, ponieważ nie czuję się wystarczająco kompetentny dla wyjaśnienia pojęć Kr[eis], Herrschaft, czy odległości podawanych w St (może stajania?).

  • Borbiskupi, West Gal. Ołkusz. Kr. ein Dorf zur Herrschaft Jaworzno gehörig, 3 St. v. Ołkusz.

  • Byczyna, West Gal. Ołkusz Kr. ein Dorf zur Jaworzno gehörig, liegt zwischen Jaworzno und der Stadt Chrzanow, 5 Stund v. Ołkusz.
  • Cięszkawice, West Gal. Ołkusz Kr. ein der Herrschaft Jaworzno gehör. Dorf unweit Jaworzno, an der prensischen Gränge, 5 St. v. Ołkusz.
  • Cięszkowice, West Galizien, Ołkusz. Kr. ein der Herrsch. Szczakowec geböriges Dorf, unweit der Stadt Chrzanow, 5 St. v. Ołkusz.
  • Dlugoszyn, West Gal. Ołkusz. Kr. ein zur Herrschaft Szczakowec gehöriges Dorf an der preußischen Gränze, an dem Bache Przemsza, 7 Stund von Ołkusz.
  • Długoszyn, West Gal. Olkusz. Kr. ein der Herrschaft Jaworzno gehörig. Dorf und. Außersten preuß. Gränze, 7 Stund v. Ołkusz.
  • Gory Luszawskie, West Galiz. Ołkusz. Kr. ein zur Herrschaft Jaworzno gehöriges Dorf, 5 Stund von Ołkusz.
  • Jaworzno, West Gal. Ołkusz. Kr. eine Kaal. Herrschaft und Dorf mit einer Pfarr u. dem Vorwerke Podłęze, und Steinkohlengruben, an der preußischen Gränze nächst der preußisch. Stadt Chrzanow, 6 St. v. Ołkusz.
  • Jelen, West Galiz. Ołkusz, Kr. ein zur Herrsch. Lipowiec (im Krak. Kr.) gehöriges Dorf mit einer Kapelle, an dem Gränzfluße Przemsza, nächst Jaworzno, 7 St. v. Ołkusz.
  • Krzykawec West Gal. Ołkusz. Kr. ein zur Kammeralherrsch. Jaworzno gehöriges Dorf an dem Gränzfluße Przemsza, nächst der Preuss Stadt Slawkow, 3 St. v. Ołkusz.
  • Kuzniczka nowa, West Gal. Qłkusz. Kr. ein zur Kammeral Herrschafs Jaworzno gehöriges Dorf an dem preussischen Gränzfluse Przemsza, 3 St. v. Ołkusz.
  • Luszowice, West Gal. Ołkusz. Kr. ein zur Herrschaft Jaworzno gehörig Dorf, nächst Chrzanow, 4 St. v. Ołkusz.
  • Szczukawa, West Gal. Olkusz. Kr. ein zur Herrschaft Jaworzno gehörig Dorf an dem preussischen Gränzfluße Przemsza, 6 Stund v. Ołkusz.

F. Marczykiewicz, Hidrografia miasta Krakowa i jego okręgu, 1847.

Książka którą szeroko przywoływałem już we wpisie dotyczącym jaworznickiej hydrografii. Jak się okazuje, autor zamieścił tam również sporo innych nazw miejscowych, których tam nie cytowałem, a które – choć unikatowe – można próbować osadzić w przestrzeni z uwagi na narracyjny charakter opisu w dziele. Z licznych nazw przywołuję tylko te, których lokalizację można odnieść do dzisiejszych granic miasta. Najwięcej nazw miejscowych pojawia się przy opisie rzek i brzegów Przemszy Czarnej i Białej.

 

Przemsza czarna (s. 40-41):

Jęzor, Podłęże, Wysoki Brzeg, Woda żelazna, struga, Baran, Wąwolnica, Jeleń, kępy Ostrówka i Zielona, Ponikwicz, Smierdzionka.

 

Przemsza biała (s. 43-47):

Mączki [!], Jaworznik (=Kozibród), Młynosko (piaszczyste wzgórza), Łużnik / Luźnik / woda luszowska, Żabnik, Cieszkowice, Strumień, Szczałek, Wielkanoc, Brzezinki, Pakuśnica, Jeziorki, Kępie, Chrząszczówka, Głaziec, Kuligi, młyn Augustyn, skały: Ostra, Sadawa, Mała [!], Kocidół [!], piaski Nieżytowskie, Siekiernik, Zabrzeże, Sośnie [!], młyn Długoszyński.

 

Dalej autor omawia mniejsze jaworznickie cieki wodne i ich okolicę (s. 47-49):

Woda żelazna, Osobnica, Wąwolnica, młyn Baran, Ponikwicz, Byczyna, Korzeniec, Dąb, Smierdzionka/Kątecka.

Rozporządzenie Ministerstwa Stanu z dnia 12. Stycznia 1867. r., (Dziennik praw Państwa, dział IX. nr 17., wydany dnia 5. Lutego 1867. r.), względem reform administracyi politycznej w Królestwie Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkim Księstwem Krakowskiem i Księstwami Oświęcimskim i Zatorskim [w:] Przekłady ustaw, rozporządzeń i obwieszczeń z Dziennika Praw Państwa (…), Lwów, 1867, s. 51.

Na mocy tego dokumentu, dotychczasowy powiat Jaworzno, miał wraz z powiatami Chrzanów i Krzeszowice zostać scalony w jeden powiat Chrzanów. Dla likwidowanego powiatu Jaworzno wymieniono następujące, podlegające pod niego miejscowości:

 

Byczyna i Jeziorki, Ciężkowice z Dobrą, Dąbrowa, Długoszyn, Czyżówka, Góry luszowskie, Jaworżno [!] M[iasteczk]o. z Pechnikiem, Niedzieliska i Kolonia górnicza, Jeleń M[iasteczk]o., Luszowice, Myślachowice, Płoki, Siersza, Wodna, Szczakowa.

 

Ograniczenie liczby powiatów uzasadniono chęcią odłączenia sądownictwa od administracji oraz celem „oszczędności w gospodarstwie Państwa”. Urzędy miały rozpocząć pracę według nowego podziału administracyjnego z dniem 28 lutego 1867 roku.

Oskar Kolberg, Lud, Kraków, 1874, cz. 3 (krakowskie), s. 351-352.

Dla powiatu chrzanowskiego, parafii Jaworzno wymienia: Byczynę (gdzie również Jeziorki i Byda); Ciężkowice (gdzie przysiółek Rzydonice [!]); Dąbrowę Narodową (gdzie też Baraki); Długoszyn; Jaworzno v. Jaworznie; Jeleń, Podłęże wójtostwo i Szczakowę.

 

na s. 336-342 zamieszczono ciekawy wykaz najpopularniejszych nazw rodowych włościan z podziałem na miejscowości.

Topographisches Post-Lexicon enthaltend das Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und dem Herzogthume Auschwitz und Zator dann das Herzogthum Bukowina, Wiedeń, 1881.

W tłumaczeniu za Google Translate: Topograficzny Leksykon pocztowy obejmujący Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim oraz księstwami oświęcimskim i zatorskim, jak i Księstwem Bukowiny. Źródło ciekawe z uwagi na klucz, którym jest przynależność do okręgu pocztowego (miejscowości jaworznickie podporządkowane były urzędom pocztowym w Jaworznie, Szczakowej oraz Chrzanowie), powtarzanie nazw miejscowości z uwagi na ich administracyjną „demarkację” (np. Jeziorki małe i Jeziorki), czy funkcję w jakiej ją przywołano, np. Jaworzno jako Gutsgeb[iet] (inaczej Gutsbezirk – majątek ziemski), a Jaworzno Markt. Osobno podkreślono rejonizację większych zakładów górniczych, luźnej zabudowy przysiółków, a nawet pojedynczych, odosobnionych domów (np. einzl. Hs Księża łąka).

 

 

Veränderungen während der Drucklegung [lista zmian druku, s. IV]:

 

Baraki, Claraschacht, Cymbał, Dąbrowa, Fortuna, Lubowice, Szczotki

 

Miejscowości te przywołano jako błędnie przypisane w tekście urzędowi pocztowemu w Szczakowej (właściwym okręgiem pocztowym było dla nich Jaworzno).

 

  • Augustyn (Baran), Hsrgruppe, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G Ciężkowice, P. Szczakowa.
  • Baraki, Bergarbeiter-Colonie , B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Dąbrowa, P. Szczakowa.
  • Baran, Mahlm., B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Biały brzeg, einzl. Hs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Borowiec, Hsrgruppe, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Szczakowa, P. Szczakowa.
  • Bory, Ortsthl v. Jeleń, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jeleń, P. Jaworzno.
  • Bukowa, einzl. Hs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Byczyna, Dorf u. Galmeibgbau, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Byczyna u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Chrzanów.
  • Chropaczówka, einzl. Hsr, B. H. u. B.G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Chrusty, Hsrgruppe, B. H. u. B.G. Chrzanów, O.G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Ciężkowice (Cieszkowice), Dorf, Forst-u. Hegerhsr, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Ciężkowice u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Ciężkowice, Bahnhof-(dworzec), B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Ciężkowice, P. Szczakowa.
  • Claraschacht, Steinkohlenbgbau, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Dąbrowa, P. Szczakowa.
  • Dąbrowa (Dabrowa narodowa, Dombrowa), Dorf u. Steinkohlenbgbaue, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Dąbrowa u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Długoszyn, Dorf u. Galmeibgbaue, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Długoszyn u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Dobra, Hsrgruppe, B. H.u. B. G. Chrzaanów, O. G. Ciężkowice, P. Szczakowa.
  • Domsgrube (Kopalnia Domsa), Steinkohlenbgbau in Bory, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jeleń, P. Jaworzno.
  • Eduardschacht (Kopalnia Edward),Steinkohlenbergban, B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Fortuna, Gewerkschaftshs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Dąbrowa, P. Szczakowa.
  • Friedrich-August-Schacht (Kopalnia Fryderyk-August), Steinkohlenbgbau, B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Golisuka, Hsrgruppe, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Górnicza, Kolonie, B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Góry luszowskie, Dorf, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Góry luszowskie, Gutsgeb. Jaworzno u. Gutsgeb. Krzeszowice, P. Chrzanów.
  • Izydor (Isidor), einzl. Hs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Jauk-Rudolf-Schacht [!] (Kopalnia Jauk-Rudolf), Steinkohlenbgbau,B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Jaworzno, Markt, B. H. u. B.G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Jaworzno, Gutsgeb., B. H. u. B. G. Chrzanów, P. Jaworzno.
  • Jaworzno, Steinkohlen-u.Galmeibgwke, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Jeleń, Dorf u. Steinkohlenbgbau, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jeleń u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Jeziorki, Ortsthl v. Byczyna, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Byczyna, P. Chrzanów.
  • Jeziorki małe, einzl. Hsr, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Jęzór, einzl. Hsr, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Księża łąka, einzl. Hs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Księzi poddani [!], einzl. Hsr, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Larysz, Hsrgruppe, B. H. u. B. G.Chrzanów, O.G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Leopoldschacht (Kopalnia Leopold), Steinkohlenbgbau, B. H. u. B. G Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Lubowiec, Gewerkschaftshs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Dąbrowa, P. Szczakowa.
  • Luszowice, Dorf u. Steinkohlenbgbau, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Luszowice u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Chrzanów.
  • Neu Wieliczka, Kolonie, B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Niedzieliska, Kolonie u. Zinkhütte, B.H. u.B.G. Chrzanów, O. G. Jaworzno u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Okrągle, einzl. Hs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Pechnik, Kolonie, Steinkohlenbgbau u. Bahnwächterhäuser, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Pieczyska, Hsrgruppe, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Ciężkowice, P. Szczakowa.
  • Poczekana, Hsrgruppe, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Ciężkowice u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Podłęże leśniczówka, Forsths, Hegerhs u. Dampfsäge, B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Podłęże wójtowskie [!], Finanzwach-Kaserne u. Wohnhs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Sosnicz, einzl. Hsr, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Stary skład węgla [!], einzl. Hs, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Szczakowa, Dorf, Steinkohlen u. Galmeibergbau, B. H. u. B. G. Chrzanów, O.G. Szczakowa u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Szczakowa, Bahnhof (dworzec), Bahnhofgeb. u. Hauptzollamt, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Szczakowa u. Gutsgeb. Jaworzno, P. Szczakowa.
  • Szczotki, Alaunhütte, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Dąbrowa, P. Szczakowa,
  • U Sarny, Försterhs u. Bauernhs, B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno u. O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Wysoki brzeg, Zollamtsgeb , Hôtel u. Forsths, B. H. u. B. G. Chrzanów, Gutsgeb. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Ziarko, einzl. Hsr, B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.
  • Ziarko, Mahlm , B. H. u. B. G. Chrzanów, O. G. Jaworzno, P. Jaworzno.

Vollständiges Ortschaften-Verzeichniss der im Reichsrathe vertretenen Königreiche und Länder nach den Ergebnissen der Volkszählung vom 31. December 1890, K.K. Statistische Zentralkommission, Wiedeń, 1892, s. 347-349.

W tłumaczeniu: Pełna lista miast królestw i krajów reprezentowanych w Reichsracie według wyników spisu z 31 grudnia 1890 r. (za Wikipedią: Rada Państwa (niem. Reichsrat) – istniejący w latach 1861–1918 dwuizbowy parlament austriacki, od 1867 obejmujący wyłącznie austriacką część monarchii austro-węgierskiej – tzw. Przedlitawię). Nie tylko wymienia się w tej publikacji miejscowości, ale też podaje liczbę zamieszkującej je ludności wg. spisu powszechnego z 1890 roku. Liczbę mieszkańców podaję w nawiasach. Miejscowości jaworznickie przyporządkowano do powiatu Chrzanów. Wartości podane po wcięciu tekstu wskazują na ludność zamieszkującą daną miejscowość z wydzieleniem od nich przysiółków.

 

  • Byczyna (1310)

Byczyna (1145)

Jeziorki (165)

  • Ciężkowice (1995)

Ciężkowice (1571)

Dobra (81)

Pieczyska (343)

  • Dąb (187)
  • Dąbrowa (1009)
  • Długoszyn (615)
  • Jaworzno (6637)

Jaworzno (5419)

Kolonia Górnicza (523)

Niedzieliska (638)

Pechnik (57)

  • Jeleń (1486)

Bory Jeleńskie (101)

Jeleń (1385)

  • Szczakowa (2026)

Borowice (159)

Piasek (936)

Szczakowa (931)

 

Należącą wówczas do Balina Cezarówkę zamieszkiwało 201 osób. Cały powiat chrzanowski zamieszkiwało w sumie 50762 osób. Jaworzno (w dzisiejszych granicach) zamieszkiwało w 1890 roku nieco ponad 15 tys. osób (nie da się uściślić liczby z uwagi na pominięcie w przysiółkach Jęzora oraz Koźmina).

 

Stanisław Polaczek, Powiat Chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem, Kraków, 1898, s. 32-33.

Utwór podzielony jest na rozdziały, poświęcone zagadnieniom topografii, społecznościom wiejskim, podziałowi administracyjnemu itp. miejscowości powiatu chrzanowskiego w ostatnich latach XIX wieku. Książka posiada drugie wydanie z 1914 roku. Szczególnie pierwsze kilkadziesiąt stron książki ma wyraźnie geograficzne zabarwienie, a podróż przez miejscowości powiatu ułatwiają chętnie przywoływane przez autora nazwy miejscowe.

Wzniesienia (s. 5-6)

 

Podaję je z określonymi w książce wysokościami bezwzględnymi. Wysokości wzniesień S. Polaczek zaczerpnął z map wojskowych (zapewne Spezialkarte w skali 1:75 000). Warto wziąć pod uwagę, że stosowano wówczas inny niż obecnie system wysokościowy (z zerem mareografu w Trieście), stąd wartości mogą się znacznie różnić od tych podawanych współcześnie.

  • Byczyna: Biskupia Góra (312 m.)
  • Ciężkowice: Babiagóra, Gródek (323 m.), Przygon (358 m.), Wielkanocna góra
  • Dąbrowa: Szczotki (282 m.)
  • Jaworzno: Grodzisko (351 m.) z szczątkami murów (jak niesie podanie) z byłej warowni czyli latarni.
  • Jeleń: Bielana góra (315 m.), Glinna góra (257 m.), Proszkowa góra (244 m.), Rudna góra (309 m.)

Lasy (s. 6)

 

  • Ciężkowice: Czarne Bagno, Krupka, Wilkoszyn (lasy sosnowo-brzozowe)
  • Jaworzno: Podłęże (las sosnowy)
  • Szczakowa: Szczakowiec (mały lasek)

Rzeki (s. 14-18)

 

Autor wymienia dwa dopływy Czarnej Przemszy: Przemszę Białą i potok Byczynkę (zwany też Ponikwiczem). Lewy brzeg Przemszy Białej zasilały w obrębie powiatu chrzanowskiego potoki Łużnik (zwany też Luszowską Wodą), Kozibród (wypływający ze Strug między Płokami a Myślachowicami). Rzeka Byczynka mijała po drodze las Korzeniec oraz Ogiernię. Przy opisie Czarnej Przemszy S. Polaczek wspomina miejscowości Jęzor (grupa chat), Wysoki Brzeg (kilka chat) oraz Pod Baranem. Na południe od Jelenia rzeka Przemsza tworzyła kępy zwane Ostrówka i Zielona. Autor przywołuje również w tekście osadę Piasek w Szczakowej (s. 28, zapewne chodziło o Górę Piasku, notabene „pierwotną” Szczakową).

Podział powiatu na okręgi sądowe i podatkowe (s. 30-33)

 

Sądowe siedziby urzędów powiatu chrzanowskiego znajdowały się w latach wydania książki w Chrzanowie, Krzeszowicach i Jaworznie. Do okręgu sądowego „Jaworzno” należały następujące miejscowości:

  • Byczyna, z przysiółkiem: Jeziorki; z osadami: Korzyniec i Laskowiec.
  • Ciężkowice, z przysiółkami: Dobra, Pieczyska, Wilczydół i Żurawiec.
  • Dąb.
  • Dąbrowa, z osadami: Lubowiec i Szczotki.
  • Długoszyn.
  • Jaworzno, z przysiółkami: Pechnik, Niedzieliska, Kolonia górnicza; z osadami: Wieliczka, Kałuża, Jęzor,
  • Chropaciówka, Wysoki Brzeg.
  • Jeleń, z przysiółkiem: Bory; z osadami: Baran, Okrągłe i Podłęże.
  • Szczakowa, z przysiółkami: Borowiec i Piasek.

Cezarówka i Koźmin stanowiły wtedy odpowiednio przysiółek i osadę przynależną do Balina. Na dalszych stronach książki autor opisuje poszczególne miejscowości powiatu. W ustępie poświęconym osadzie Jaworzno, wspomina, że była ono niegdyś [tj. do czasu przywołanej wcześniej w tym wpisie reformy z 1867 roku] ośrodkiem powiatowym, w skład którego wchodziły gminy Byczyny, Ciężkowice, Czyżówka, Dąbrowa narodowa, Długoszyn, Góry Luszowskie, Jaworzno, Jeleń, Luszowice, Myślachowice, Płoki, Siersza, Szczakowa i Wodna.

Metryki parafii jaworznickiej z zasobu Archiwum Diecezji Sosnowieckiej w Będzinie

Częściowo przejrzałem je (metryki chrztów) pod kątem zapisów miejscowości i ich przysiółków. W ciągu XIX wieku regułą było prowadzenie osobnych ksiąg chrztów, małżeństw i zgonów, w których wydzielano osobne części dla prowadzenia zapisów dla każdej z wsi w parafii (Jaworzno, Byczyna, Ciężkowice, Dąbrowa, Długoszyn, Jeleń, Szczakowa). Z końcem XIX wieku i stopniowym wzrostem ludności zamieszkującej parafię pojawiła się konieczność prowadzenia osobnych ksiąg UMZ dla każdej z osobna wsi.

  • CH I (1797-1805): Bycina, Cięszkowice, Dąbrowa/Dąbrowy, Długoszyn, Dobra, Jaworzno, Jeleń, Jeziorki, Szczakowa.
  • CH II (1806-1810): Bycina, Cięszkowice, Dąbrowy, Długoszyn, Jaworzno, Jeleń, Szczakowa.
  • CH III (1811-1820): Bycina, Cięszkowice, Cięszkowice-Dobra, Dąbrowy, Długoszyn, Dobra, Jaworzno, Jeleń, Jeziorki, Jęzor, Podłęże, Szczakowa, Wysoki Brzeg.
  • CH IV (1820-1828): Bycina, Bycina-Jeziorki, Cięszkowice, Dąbrowy, Długoszyn, Dobra, Dobra-Cięszkowice, Jaworzno, Jaworzno-Kolonia, Jeleń, Jeziorki, Jeziorki ad Bycina, Jęzor, Jęzor in Dąbrowy, Podłęże, Szczakowa.
  • CH V (1828-1837): Byczyna z Jeziorkami, Chuta Jaworznicka, Ciężkowice, Dąbrowa, Dąbrowy, Długoszyn, Huta, Jaworzno z Niedzieliskami, Jeleń, Jeziorki-Dąbrowy, Jeziorki-Jaworzno, Jęzor-Dąbrowy, Jęzor-Jaworzno, Kolonia-Dąbrowy, Kolonia-Jaworzno, Łąka Plebańska, Niedzieliska, Podłęże, Szczakowa, Wysoki Brzeg.
  • CH VI (1838-1842): Byczyna z Jeziorkami, Ciężkowice, Dąbrowa (gdzie też: Fortuna, Jęzor, Lubowiec), Długoszyn, Jaworzno z Niedzieliskami (gdzie też: Hałunownia, Huta, Kolonia, Koszary, Podłęże), Jeleń, Szczakowa.
  • CH VII (1842-1848): Byczyna z Jeziorkami, Ciężkowice, Dąbrowa (gdzie też: Podłęże), Długoszyn, Jaworzno z Niedzieliskami (gdzie też: Barak, Huta, Kolonia, Niedzieliska, Podłęże), Jeleń (gdzie też: Łęg), Szczakowa.
  • CH VIII (1848-1857): Byczyna z Jeziorkami, Ciężkowice (gdzie też: Dobra), Dąbrowa (gdzie też: Jęzor, Kolonia), Długoszyn (gdzie też: Banhoff [!]), Jaworzno z Niedzieliskami (gdzie też: Jęzor, Niedzieliska, Pechnik), Jeleń (gdzie też: Komora Celna), Szczakowa (gdzie też: Banhoff, Barak).
  • CH IX (1854-1857) cd. dla Jaworzna i Dąbrowy: Dąbrowa (gdzie: Jęzor, Kolonia, Podłęże), Jaworzno (gdzie: Barak, Dom Pracy, Dom Skarbowy, Hałunownia, Huta, Kolonia, Niedzieliska, Nowa Huta [!], Pechnik, Szkoła).

Pojedyncze ciekawe nazwy miejscowe okolic Jaworzna z literatury

Na koniec zamieszczam link do wyszukiwarki haseł dla Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich – wydawane w latach 1880-1914 w łącznie 16 tomach, dzieło to jest zbyt obszerne by z osobna przywoływać tutaj jego hasła, dlatego zapraszam do samodzielnych poszukiwań 🙂

 

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich