Dąbrowa Narodowa (pow. Jaworzno), Nowa Wieś Narodowa (Dzielnica V. Krowodrza), Przeginia Narodowa (pow. krakowski, gm. Czernichów)… Współcześnie możemy natrafić na kilka przykładów zachowanych dwuczłonowych nazw miejscowości „narodowych” w obrębie historycznych granic dawnej Rzeczpospolitej Krakowskiej. Jak wykażę dalej, przy głębszej analizie źródeł, okazuje się, że praktycznie każda wieś Okręgu Wolnego Miasta Krakowa była kiedyś „Narodowa”! Dlaczego? I dlaczego niektóre z tych nazw pozostały „narodowymi” do dnia dzisiejszego?

Dobra narodowe

Na początek krótko o definicji słowa „narodowy” względem zastosowania go w odniesieniu do majątku ziemskiego. Rozległy wykład o dobrach narodowych, sięgając czasów feudalnych, dał  F. Skarbek w Gospodarstwie Narodowym zastosowanym. W dużym skrócie była to własność państwowa (czy raczej koronna), zarządzana w ramach starostw. Dobra narodowe znajdowały się wedle słów autora „pod szczególną opieką rządu” i różniły od dóbr szlacheckich i duchownych. Na przestrzeni wieków wcielały dwa ostatnie na drodze przejęcia lenna pozostawionego bez dziedziców, zajęcia majątku, czy sekularyzacji (przejęcia przez władzę świecką)¹. Dla przypadku Rzeczpospolitej Krakowskiej interesować nas będzie ten ostatni przypadek.

Sejm Czteroletni i sekularyzacja biskupstwa krakowskiego

Z gminną „narodowością” trzeba cofnąć się przed czasy ostatnich porozumień Kongresu Wiedeńskiego z czerwca 1815 roku i sięgnąć – mijając po drodze Księstwo Warszawskie, wojnę Polsko-Austriacką i zaborową Nową Galicję – do schyłku staropolskiej państwowości, a dokładniej czasów Sejmu Czteroletniego (1788-1792).

W lipcu 1789 roku obradujący w ramach Sejmu „Wielkiego” podjęli decyzję o zajęciu przez państwo dóbr i funduszy najbogatszego polskiego biskupstwa: biskupstwa krakowskiego. W sukurs pomyślnemu przebiegowi obrad w tej sprawie przyszedł wakat na tronie biskupim po śmierci biskupa Kajetana Sołtyka w dniu 30 lipca 1788 roku. Na sesji sejmowej z dnia 27 lipca 1789 roku oficjalnie przejęto majątek ziemski biskupstwa krakowskiego i księstwa siewierskiego na rzecz kasy państwowej, intraty przeznaczając na płace dla wojska. Przyszły biskup krakowski (a zarazem ex-książę siewierski, został nim Feliks Paweł Turski) miał corocznie otrzymywać w ramach rekompensaty 100 tys. złotych. Dobra biskupie miały zostać wystawione do publicznej licytacji. Uchwałą spotkała się z oczywistym sprzeciwem wyższego duchowieństwa polskiego jak i samej Stolicy Apostolskiej. Grożąca schizmą sytuacja została jednak zduszona w zarodku kompromisem zawartym z Watykanem latem 1790 roku, na mocy którego polscy biskupi odebrali odszkodowania nie w pensjach, ale w dobrach ziemskich i stałych funduszach (biskup Turski otrzymał w dziedziczną posesję klucze lipowiecki i sielecki, dobra te zostały jednak po jego śmierci ponownie zeświecczone w 1803 roku przez rząd austriacki). Ówczesny papież Pius VI nie był zresztą skory do konfrontacji z Rzeczpospolitą z obawy o widmo upomnienia się przez Sejm o resztę majątku kościelnego i kasaty opactw. W realiach tamtej epoki dużo więcej uwagi zaprzątała zresztą sytuacja w rewolucyjnej Francji, gdzie doszło nie tylko do schizmy, ale praktycznie dechrystianizacji kraju, rozbioru wszelkiego majątku kościelnego i „ucywilnienia” stanu duchownego².

Z perspektywy czasu sposób w jaki poddano sekularyzacji dobra biskupa krakowskiego może budzić pewne wątpliwości. Z jednej strony uzyskane w ten sposób dochody miały być gwarantem polskiej niepodległości – z drugiej jednak, jak dobrze wiemy, niepodległość ta została odebrana już w 1795 roku. Pojawia się pytanie – czy sekularyzacja biskupstwa krakowskiego nie ułatwiła zaborcy austriackiemu zainstalowania w obrębie tych włości własnego rządu? Nie należy tu chyba jednak być zbyt krytycznym. Panowanie Austriaków w ramach utworzonej przez nich tzw. „Nowej Galicji” trwało zaledwie kilkanaście lat. W wyniku wojny polsko-austriackiej z 1809 roku, Kraków, jak i część zaboru austriackiego zostały zajęte przez wojska Księstwa Warszawskiego. Przejściową niepodległość zniweczyła stopniowa klęska kampanii napoleońskiej w początkach drugiej dekady XIX wieku, zakończona Kongresem Wiedeńskim i włączeniem większości Księstwa Warszawskiego w quasi-państwo: Królestwo Kongresowe. Z Krakowa i położonych na zachód od niego wsi (do Przemszy) utworzono wtedy niewielkie Wolne Miasto Kraków.

Kwestia włościańska w Rzeczpospolitej Krakowskiej

Włościanie stanowili najliczniejszy odsetek ludności w Wolnym Mieście Krakowie (czy raczej jego tzw. Okręgu, czyli pogrupowanych w kilkanaście jednostek terytorialnych gminach wiejskich poza granicami miasta). Położenie prawne chłopów w Wolnym Mieście Krakowie regulowały przepisy zapożyczone z tych obowiązujących wcześniej w Księstwie Warszawskim. Chłopom gwarantowano równość wobec prawa i wolność osobistą. Ustawowo uznawano włościan za dzierżawców uprawianej przez nich ziemi, świadczących właścicielom gruntowym – skarbowi publicznemu, szlachcie i instytutom duchownym – rentę odrobkową, naturalną lub pieniężną. Wysokość świadczeń chłopów w dobrach prywatnych ustalały inwentarze z czasów austriackich, czasami osobne umowy z właścicielami wsi. W 1815 roku „urządzanie” wsi rozpoczęła Komisja Włościańska. W wyniku jej prac, trwających do 1837 roku, chłopi z 87 wsi narodowych (rządowych) i duchownych w granicach Wolnego Miasta Krakowa i jego Okręgu przestali odrabiać pańszczyznę, która została zastąpiona czynszem. Naznaczenie zbyt wysokich stawek sprawiło jednak, że część z włościan zwracała się do władz z prośbą o przywrócenie im pańszczyzny. Z uwagi na to w 1833 roku Komisja Reorganizacyjna dokonała obniżki czynszów. W lipcu 1844 roku Zgromadzenie Reprezentantów uchwaliło ustawę wprowadzającą instytucję posiadłości wieczysto-czynszowej w dobrach narodowych i instytutowych, która rozróżniała własność użytkową od własności zwierzchniej (skarbowej)³. Prace wspomnianej Komisji Włościańskiej musiały wiązać się najwyraźniej koniecznością – „na wszelki wypadek” – potwierdzenia rządowego statusu własności urządzanych wsi, w dużej mierze wchodzących trzy-cztery dekady wcześniej w skład dóbr biskupich. Ich status mógł budzić wątpliwość, tym bardziej, że od zaledwie przełomu lat 80. i 90. XVIII zmieniano formę ich własności (nadrzędnej administracji) w zasadzie czterokrotnie. Potwierdzeniem powyższej tezy może być skrupulatna forma dwuczłonowego nazewnictwa wsi pojawiająca się w wykazach z tamtych czasów.

Ewolucja nazwy „narodowej” w Obrębie Wolnego Miasta Krakowa

Sięgnijmy na początek pierwszych lat akcji uwłaszczeniowej. W nr 63 Gazety Krakowskiej z sierpnia 1823 roku opublikowano listę, która wyszczególniała z dnia i godziny porę, o której w Domu Rządowym w Krakowie mieli stawić się właścicieli wskazanych nieruchomości dla przedstawienia dokumentów poświadczających ich prawo do tych posiadłości. Co ciekawe, praktycznie każda wieś Okręgu widnieje w spisie jako „Narodowa”, przynajmniej w części. Dla przykładu wykaz gmin okręgowych X i XI (wybrane z uwagi na to, że to moje rodzinne, znane mi też na tle historycznym strony)⁴:

Gmina X. Okręgowa – Dnia 25 Września 1823 r. o godzinie 3ciey z południa 1) Jaworzno, Podłęże Narodowe. – 2) Kopalnie w Jaworzniu Narodowe. – 3) Byczyna, Jeziorki Narodowe. 4) Woytostwo Byczyna Narodowe. – 5) Jeleń Narodowe. – 6) Woytostwo Jeleń Narodowe. 7) Kopalnie w Jeleniu Narodowe. – 8) Dąbrowa, Jęzor Narodowe. – 9) Długoszyn Narodowy. – 10) Woytostwo Długoszyn. – 11) Szczakowa. – 12) Wóytostwo Długoszyn.

 

Gmina XI. Okręgowa. – Dnia 30 Września 1823 r. o godzinie 3ciey z południa 1) Lipowiec Narodowy. – 2) Góry Lipowieckie Narodowe. – 3) Ciężkowice Narodowe.

Nie tylko więc jaworznicka Dąbrowa była, tak jak dzisiaj, Narodowa. Określano w ten sposób praktycznie każdą wieś parafii jaworznickiej, wraz z ich Narodowymi przysiółkami i kopalniami. Dlaczego dodatek nazewniczy ominął jako jedyną Szczakowę…? Prawdopodobnie dlatego, że ta w okresie staropolskim, jako jedyna z włości Starostwa Będzińskiego, w swojej wiejskiej całości była królewszczyzną (w przeciwieństwie do podzielonych po pół z biskupem krakowskim Dąbrowie i Długoszynie) i tym samym nie stanowiła kwestii ewentualnego sporu! Za cytowanym wcześniej F. Skarbkiem jako część starostwa od dawna wchodziła w skład dóbr narodowych.

Wolne Miasto Kraków zostało podzielone na gminy miejskie i wiejskie przez Komisję Organizacyjną w grudniu 1815 roku. Podział ten poddano aktualizacji w listopadzie 1834 roku z powodu powstałych w tym czasie zmian w hierarchii władz sądowych. Nowy podział wyszczególniał gminy z ich przynależnością do właściwych im okręgów Sądu Pokoju. Wykaz zmian opublikowano w Dzienniku Rządowym⁵. Dzisiejsze miejscowości Jaworzna dalej wchodziły wówczas w skład gmin wiejskich X. Jaworzno oraz XI. Kościelec. Gminy te podporządkowane były do Sądu Pokoju i Podsękowskiego okręgu Chrzanowskiego⁶. Jak wyglądało nazewnictwo w innych gminach okręgowych?

Część gmin wiejskich najbliższych Krakowa podlegało miejskim okręgom sądowym. Były to np. Gmina wiejska VIII. Zwierzyniec, która podlegała Sądowi Pokoju i Podsękowskiemu okręgu I. w Krakowie. Rozdzielone zostały w jej granicach Przegorzały od Przegorzał Duchownych. W podporządkowanych Sądowi Pokoju i Podsękowskiemu okręgu II. gminach wiejskiej IV. Balice (Sąd Pokoju i Podsękowski okręgu II. w Krakowie) znalazły się Rząska Duchowna i Szlachecka; gminie V. Rybna: Przeginia Duchowna i Narodowa oraz Rybna z sąsiadującą Rybną Wójtostwem; w gminie VII. Liszki wyszczególniono Bielany wieś oraz Bielany klasztor. Z samych Liszek wydzielono część Wójtostwa.

Dalej gminy wiejskie Okręgu WMK w których odnotowano wsie Narodowe, Duchowne, Szlacheckie lub inne, to:

 

• Gmina wiejska I. Kościelniki (okręg Mogilski), gdzie m.in. Górka Kościelna.
• Gmina wiejska III. Modlnica (okręg Mogilski), gdzie m.in.: Brzezie Szlacheckie i Narodowe; Górka Narodowa; Podskalany Duchowne i Szlacheckie; Prądnik biały w części Narodowy, Szpitalny i Duchowny; Trojanowice z Trojanowicami sołtystwem; Zielonki Narodowe i Kapitulne.
• Gmina wiejska X. Jaworzno (okręg Chrzanowski), gdzie m.in.: Dąbrowa Narodowa, jak i wójtostwa Jaworzno, Jeleń, czy Podłęże z wójtostwem w Długoszynie (?).
• Gmina wiejska IX. Kościelec (okręg Chrzanowski), gdzie m.in.: Cięszkowice Narodowe, Cięszkowice Pobiskupie i Cięszkowice sołtystwo [!].
• Gmina wiejska XII. Młoszowa (okręg Chrzanowski), gdzie m.in. Górka Szlachecka.
• W gminie XVI. Pisary (okręg Krzeszowicki) znalazła się wieś Nielepiec w części Sołtysiej oraz należącej do Potockich.

Rys statystyczny Rzpltej Krakowskiej z 1844, jako wsie z członem „Narodowa” w nazwie wymienia już tylko Brzezie, Dąbrowę, Górkę, Nową Wieś, Przeginię, Rząskę – co ciekawe, każda z tych wsi pojawia się z odpowiednikiem o odmiennym drugim członie nazwy⁷. Co istotne dla akcentowanych przeze mnie okolic Jaworzna, w spisie wymienia się również Dąbrowę Szlachecką, którą należy identyfikować z wsią o tej nazwie w dzisiejszej gminie Czernichów, pow. krakowskim. Wypada więc tutaj postawić pytanie: czy Dąbrowa Narodowa pod Jaworznem miała się odróżniać nazewniczo w jakiś sposób od „zewnętrznej” zagłębiowskiej Dąbrowy Górniczej (bo właśnie ona jako pierwsza, zbieżna nazewniczo „sąsiadka” przychodzi zapewne na myśl współczesnemu mieszkańcowi Jaworzna), czy raczej „wewnętrznie” od wsi czernichowskiej (o której istnieniu dowiedziałem się w czasie zbierania materiałów do tego artykułu)? Za pierwszą możliwością przemawiałyby kwestie konieczności rozróżnienia dwóch blisko położonych od siebie, istotnych lokalnie w XIX w., a jednak odrębnych ośrodków przemysłowych. Z drugiej strony, rozpatrzenie Dąbrowy Narodowej i Dąbrowy Szlacheckiej pod kątem konieczności „wewnętrznego” rozróżnienia ich w ramach granic Okręgu Wolnego Miasta Krakowa uzasadniają ewentualny konflikt w administracji terenowej, czy bliźniaczy przykład oddalonych od siebie Nowej Wsi Narodowej i Szlacheckiej. Wymieniona w spisie Górka Narodowa to obecnie osiedle w krakowskiej Dzielnicy IV Prądnik Biały. Wymienia się obok niej Górkę Kościelnicką, niesąsiadującą z tą pierwszą, a wchodzącą współcześnie w skład Dzielnicy XVIII Nowa Huta⁸. Nowa Wieś Narodowa to współcześnie obszar Krakowa w Dzielnicy V Krowodrza, a Nowa Wieś Szlachecka zlokalizowana jest w gminie Czernichów. Rozróżnione na liście Brzezie Szlacheckie i Narodowe to współcześnie jedna miejscowość w gminie Zabierzów, pow. krakowskim⁹. Przeginia Narodowa zostaje wymieniona z Przeginią Duchowną. Obydwie te nazwy urzędowo funkcjonują do dzisiaj, a wsie te razem z Nową Wsią Szlachecką są sołectwami gminy Czernichów. Podobnie jako osobno wieś szlachecką i duchowną wymienia autor Rząskę (współcześnie gmina Zabierzów, pow. krakowski) – choć akurat ta miejscowość obecnie widnieje na mapach wyłącznie z członem Szlachecka. Nie wymieniono w Rysie żadnej wsi, której ekskluzywnie towarzyszyłby tylko człon Szlachecka, Narodowa czy Duchowna. Co więcej, to właśnie te miejscowości w większości zachowały dwuczłonową nazwę do czasów dzisiejszych. O wiele bardziej przekonuje mnie więc ten drugi wariant odpowiedzi na pytanie „dlaczego Dąbrowa Narodowa?”.

W Rysie z 1844 roku nie wyszczególniono już m.in. Prądnika Szpitalnego, Zielonek Kapitulnych i własności ziemskiej klasztoru w Bielanach. Drugie człony tych nazw sugerują własność kościelną, której identyfikacja terenowa i własność prawna musiały w jakiś sposób zostać uregulowane na przełomie dekad. Prądnik Szpitalny nazewniczo nawiązywał zapewne do pozostałości po włościach braci zakonu Św. Ducha de Saxia (zwanych duchakami albo szpitalnikami). Kasata prowincji polskiej duchaków nastąpiła już w 1783 r., a ich grunty zostały przejęte przez władze Krakowa około 40 lat później. Pozostałości zabudowy zakonnej – zarówno kompleks klasztorno-szpitalny, jak i sam Kościół Świętego Ducha w Krakowie – rozebrano ostatecznie na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku. Grunta Kapituły Katedralnej w Zielonkach zostały uwłaszczone już około 1816 roku, jednak na uposażeniu kościoła w Zielonkach zostawiono 12 mórg jako grunty plebańskie¹⁰. Kwestia nazewnictwa podkrakowskich wsi Narodowych została więc najwyraźniej domknięta z końcem lat 30. XIX wieku. Niedobitki nazewnicze, ślad wiejskich „duplikatów” z czasów Rzeczpospolitej Krakowskiej możemy dzisiaj z łatwością wyłuskać z pomocą np. Google Maps.

Podsumowanie

Dla powiatu jaworznickiego (a później chrzanowskiego) przez kolejne dekady pojawia się (pozostająca w użyciu do dzisiaj) nazwa wsi Dąbrowa Narodowa (współcześnie jako część miasta Jaworzna)¹¹, chociaż równolegle stosowano tę nazwę bez dodatkowego członu (np. rozporządzenie z 1867 roku w sprawie likwidacji powiatu jaworznickiego wymienia Dąbrowę pod Jaworznem; jako po prostu Dąbrowa z reguły widnieje na opracowaniach kartograficznych z epoki)¹².

Co bardziej interesujące, wygląda na to, że współcześnie niektóre z tych nazw – m.in. Dąbrowa Narodowa – formalnie… nie funkcjonują! W niejako wiążącym prawnie Obwieszczeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 października 2019 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części, „narodowych” nazw miejscowych wymienia się zaledwie pięć. Są to: Bandrów Narodowy (wieś, gm. Ustrzyki Dolne, pow. bieszczadzki, woj. podkarpackie); Górka Narodowa (część miasta Krakowa); Padew Narodowa (wieś, gm. Padew Narodowa, pow. mielecki, woj. podkarpackie); Przeginia Narodowa (wieś, gm. Czernichów, pow. krakowski, woj. małopolskie) i Tuszów Narodowy (wieś, gm. Tuszów Narodowy, pow. mielecki, woj. podkarpackie). Zaskakujące jest to o tyle, że wśród nazw miejscowych wymienionych w ramach pięciu opasłych plików .pdf obwieszczenia, pojawia się dla np. Jaworzna szereg innych, nie tak oczywistych (przynajmniej według mnie-lokalsa) użytkowo nazw miejscowych. Ze spisu tego korzystają przy tym oficjalnie niektóre serwisy map internetowych, np. co najmniej częściowo mapy Microsoft Bing.

Za bardziej współczesną literaturą: wsie narodowe oznaczają wszystkie wsie należące do Wolnego Miasta Krakowa. Odróżnia się od nich wsie będące własnością instytutów duchownych¹³. Teza wsie narodowe = dawne wsie kluczy biskupstwa krakowskiego, nie zamyka jednak wszystkich wątpliwości, bo pojawia się pytanie, dlaczego w okolicy Jaworzna narodowymi nazwano również kopalnie? Tutaj również trzeba sięgnąć poszerzonej definicji z „epoki”. Dobra narodowe definiowano jako posiadanie gruntowe, które pierwiastkowo przeznaczone było na publiczną potrzebę jako własność panującego, a w pewnym względzie państwa, albo w tym przymiocie później nabyte zostało. Ale ziemskie dobra narodowe były jednym ze środków majątkowych państwa. Oprócz  nich za takie uważano dochody z kopalni, lasów, rybołówstwa; opłat sądowych, taks i stempli oraz podatków)¹⁴. Już w dodatku do nr 34 Gazety Krakowskiej z 28 kwietnia 1811 roku pojawia się fabryka ałunu w Xięstwie Warszawskiem, w Departamencie Krakowskim, w Jaworznie, w dobrach Narodowych w pobliżu wsi Dąbrowey¹⁵.

Dla ścisłości wypadałoby prześledzić także przebieg sekularyzacji na tle „narodowego” nazewnictwa miejscowego w pozostałych gminach Rzeczpospolitej Krakowskiej. To jednak temat wymagający swojego rodzaju „autochtonicznej” orientacji historycznej dla każdej z wsi dawnych kluczy biskupich.

Przypisy

---

1. F. Skarbek, Gospodarstwo Narodowe zastosowane, czyli nauka administracyi, Warszawa, 1821, t. 1.
2. R. Butterwick, Jak nie doszło do schizmy. Rzeczpospolita a Stolica Apostolska w czasie Sejmu Czteroletniego [w:] Kwartalnik Historyczny, 2009, t. 3, s. 73-90; L. Zarewicz, Biskupstwo krakowskie z poczetem swych pasterzy,
3. W. M. Bartel, Ustrój i prawo Wolnego Miasta Krakowa, Kraków, 1976, s. 18-22.
4. Gazeta Krakowska 1823, nr 63 z dnia 6 sierpnia 1823 roku.
5. Dziennik Rządowy Wolnego Miasta Krakowa i Jego Okręgu, nr 55/56 z 27 grudnia 1834 roku, od s. 239.
6. Dąb – a dzisiejszy Jeleń-Dąb, należał w tym czasie do gminy wiejskiej IX. Bobrek okręgu Chrzanowskiego, a Koźmin i Cezarówka, będące wtedy przysiółkami Balina, w gminie wiejskiej XVII. Chrzanów.
7. Rys statystyczno-topograficzny Rzeczpospolitej Krakowskiej, Krakó, 1844, s. 110-112.
8. Przy czym w drodze wyjątku dla tego przypadku, człon Kościelnicka wywodzi się raczej nie z konieczności rozróżnienia jakiejś formy własności kościelnej od narodowej, a od sąsiadującego z wsią pagóra Góry Kościelnickiej (zwanej też Wrzodową).
9. Jako podzielone na narodowe i szlacheckie, z parafią w Bolechowicach, pojawia się Brzezie np. na kartach Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, s. 409.
10. Najstarsze rejony wsi [w:] Wiadomości lokalne Rady Gminy Zielonki, nr 3 lipiec / sierpień 1992.
11. Dziennik urzędowy do Gazety Lwowskiej, nr 143 z 22 czerwca 1860, gdzie wymienione Dąbrowa Narodowa i inne wsie wchodzące w skład Jaworznicko-Chrzanowskiego rewiru górniczego (za ustawą z roku 1854; Dąbrowa Narodowa pojawia się jako część Jaworzna na kartach popularnego Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego, wydawanego w kilkunastu tomach na przestrzeni lat 1880-1914. Dla lat tuż po zakończeniu II wojny światowej, jako Dąbrowa Narodowa np. w Informatorze adresowym miast i gmin wiejskich Rzeczpospolitej Polskiej, t. 2; w czasach II RP np. na łamach prasy: Robotnik, nr 217 z 19 lipca 1935; ibid. Nr 147 z 20 maja 1937; Express Zagłębia, nr 301 z 31 października 1933; ibid. Nr 146 z 29 maja 1938.
12. Rozporządzenie Ministerstwa Stanu z dnia 12. Stycznia 1867. r., (Dziennik praw Państwa, dział IX. nr 17., wydany dnia 5. Lutego 1867. r.), względem reform administracyi politycznej w Królestwie Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkim Księstwem Krakowskiem i Księstwami Oświęcimskim i Zatorskim [w:] Przekłady ustaw, rozporządzeń i obwieszczeń z Dziennika Praw Państwa (…), Lwów, 1867, s. 51.
13. W. M. Bartel, Ustrój i prawo Wolnego Miasta Krakowa (1815-1846), Kraków, 1976, s. 9.
14. F. J. Stahl, Wykłąd filozofii prawa, Kraków, 1863, s. 427-428.
15. Dodatek do nr 34 Gazety Krakowskiey z dnia 28 kwietnia 1811, Kraków, s. 408-409.

Ilustracja tytułowa: Górka Narodowa in Galizien Krakauer Kreis Bezirk Balice (fragment mapy katastralnej z 1848 roku). Źródło: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/3065602