Dąbrowskie zakłady przemysłowe, których spora część związana była z nazwiskiem rodziny Westenholzów, przez długi okres XIX wieku stanowiły konkurencyjną przeciwwagę dla jaworznickiego ośrodka. Najlepiej prosperującymi z nich były kopalnie węgla kamiennego oraz huty ałunu. Jedną z takich dąbrowskich ałunowni przekształcono w ostatnich dekadach XIX wieku w hutę szkła. Początki jej funkcjonowania streszczono w skromnej i niskonakładowej monografii Dąbrowy Narodowej¹:

L. Dubiel, Dąbrowa Narodowa w powiecie chrzanowskim. Materiały do monografii wsi, wydane nakładem autora, 1937.

---

W miejscu, gdzie dziś znajduje się huta szkła w połowie 19 wieku była fabryka ałunu. Po jej likwidacji stały tu baraki, w których mieszkali robotnicy zajęci na kopalniach miejscowych. Pierwsza huta szkła w Dąbrowie powstaje koło roku 1885 i wykupuje grunta z rąk gospodarzy potrzebne do budowy budynków fabrycznych. Pierwszym właścicielem huty był żyd Zeiger. Początkowo huta wytwarzała tylko flaszki do piwa oraz szklane klosze do nakrywania figur świętych. Po niektórych domach włościańskich można jeszcze takie klosze z tych czasów spotkać. Od 1909 r. dzierżawi huta tak zw. Laskową Górę w Dąbrowie od roku 1919 za cenę 20 koron rocznie i stąd wywozi piasek kwarcowy potrzebny do wyrobu szkła.

Czy rzeczywiście był to pierwszy taki zakład w jaworznickiej okolicy? Jak się okazuje, huta szkła funkcjonowała w granicach dzisiejszego Jaworzna już przed 1875 rokiem. Dowodem tego jest notka prasowa na łamach krakowskiego dziennika „Czas” z soboty 8 maja 1875 roku². Pojawiają się tam – podpisane przez niejakiego L. Offena wraz z synem – podziękowania dla górniczej ochotniczej straży ogniowej za pomoc w ugaszeniu pożaru budynków fabryki szkła w Jaworznie. Ogień, z którym walczono do samego rana, pojawił się w nocy z 3 na 4 maja. Walką z żywiołem kierował Franciszek Westenholz, naczelnik straży ogniowej. Poniesione szkody wyceniono na 1612 guldenów austro-węgierskich (złotych reńskich)³.

Z tej krótkiej wzmianki prasowej trudno wywnioskować, czy zakład znajdował się w nieokreślonej lokalizacji bliżej współczesnego śródmieścia, czy też był tożsamy z późniejszą fabryką szkła w Dąbrowie. Firma L. Offen & Sohn pojawia się również na łamach branżowej publikacji „Die Glasindustrie: ihre Geschichte, gegenwärtige Entwicklung und Statistik” [tłum. z niem. Przemysł szklarski: jego historia, aktualny rozwój i statystyki], gdzie wymieniono gatunki produkowanego przez nią szkła. Były to wyroby opisane jako Ofen[glas] (żaroodporne?), Holzf[ensterglas?] (okienne), Tafelgl[as] (taflowe) oraz Hohlgl[as] (gospodarcze)⁴.

W ciągu kilku lat pierwszej dekady XX wieku, huta w dąbrowie funkcjonowała jako spółka komandytowa pod nazwą Galicyjska Huta Szkła Gattermayer i Zahradnik⁵. Zakład zrzeszony w strukturach Ligi Pomocy Przemysłowej⁶, specjalizował się w produkcji szkła stołowego, aptecznego, flaszek i galanterii szklanej. Założone w 1906 roku⁷, przedsiębiorstwo ogłosiło bankructwo i uległo oficjalnej likwidacji 22 lipca 1910 roku⁸. Huta szkła w Dąbrowie zawiesiła swoją działalność na około dekadę. Co ciekawe, jeszcze w 1914 roku, wśród znaczniejszych hut szkła na terenie Galicji, oprócz zakładu w Szczakowej, wymieniano również bliżej nieokreśloną hutę szkła w Jaworznie⁹.

Lata 20. XX wieku

Huta szkła wznowiła swoją działalność w dniu 25 lipca 1918 roku, kiedy to Mikołaj (Claus) i Stefan (Istvan) Forgó z Budapesztu, wraz z niejakim Mojżeszem Griffelem ze Lwowa utworzyli w Dąbrowie spółkę o nazwie Krajowa Huta Szkła „Jaworzno” z siedzibą w Jaworznie⁷. W połowie 1920 roku w przedsiębiorstwie dokonały się pewne zmiany własnościowe. Zarząd spółki krajowej huty szkła zmienił swoją siedzibę z Jaworzna na Kraków. Kosmetycznej korekcie uległa tym samym nazwa spółki. „Krajowa Huta Szkła Jaworzno spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w Jaworznie” od tej pory znana była jako „Krajowa Huta Szkła Dąbrowa obok Jaworzna”. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością miała swoją główną siedzibę w Krakowie przy ulicy Pijarskiej 2. Zawiadowcami – na miejsce Mikołaja Forgó – zostali mianowani dr Mieczysław Dajewski oraz Henryk Liebesfreund. Na swoim dotychczasowym stanowisku pozostał również Stefan Forgó¹⁰.

 W kwietniu 1923 roku z pełnionych funkcji zrezygnowali Mieczysław Dajewski oraz Stefan Forgó. Na ich miejsce wybrano inż. Henryka Rittermana, przemysłowca z Krakowa, oraz Jakuba Lieberfreunda, przemysłowca z Katowic. Prokury udzielono dr Izydorowi Spiererowi¹¹. Jakub Lieberfreund ustąpił ze stanowiska w połowie listopada 1924 roku. Na jego miejsce stanowisko zawiadowcy objął lwowski kupiec Mojżesz Griffel¹². Na przestrzeni trzeciego kwartału 1926 roku, w zamian ustępujących zawiadowców Mojżesza Griffela i Henryka Rittermanna, wybrano zawiadowcą Oswalda Griffla z Lwowa. Z prokury wykreślono dr Izydora Spierera i udzielono jej niejakiemu Samuelowi Lampowi z Krakowa¹³. Z końcem kwietnia 1928 roku Walne Zgromadzenie powołało na stanowisko zawiadowcy dr Alfreda Schenkera z Krakowa. W udokumentowanym wpisie podano również zmieniony adres siedziby spółki – znajdowała się ona teraz w Krakowie przy ulicy Andrzeja Potockiego 1¹⁴. Z końcem 1928 roku, na miejsce zawiadowców Oswalda Griffela oraz dr Alfreda Schenkera, ustanowiono Emila Brocha z Katowic. Mniej więcej w tym samym czasie administracja spółki została przeniesiona z Krakowa do Katowic, do siedziby przy ulicy Stelmacha 17, której główny zakład produkcyjny – huta „Helena” – znajdował w Sosnowcu przy ulicy Targowej nr 20. W skład rady nadzorczej spółki wchodzili Tadeusz Epstein, Oswald Weiss, dr Edward Sternbach, Erwin Neustadt, Hans Schramke oraz Zygfryd Szöllösi¹⁵.

W trakcie poszukiwań w sieci natrafiłem na dostępny online artykuł z magazynu „Świat Szkła”, którego pierwszy akapit opisuje halę produkcyjną zakładu. Jest on na tyle zwięzły, że poniżej zamieszczam w całości właściwy fragment:

J. Grundkowski, Polskie szkło – obrazki z lat dwudziestych [w:] Świat Szkła 05/2013 [dostęp online].

---

W 1920 r. ponownie uruchomiono produkcję w Krajowej Hucie Szkła w Dąbrowie nieopodal Jaworzna – po 10-letniej przerwie. Był to obiekt nie pierwszej już młodości, z 80-letnią (sic!) historią. Powstał w celu produkcji szkła ornamentowego.

 

Krajowa Huta Szkła w Dąbrowie

 

W początkach swego istnienia huta posiadała piec czterodonicowy. Każda z donic miała pojemność zaledwie 300 kg. Piec opalany był drewnem, mimo że od czasów Brytyjczyka Mansella w powszechnym użyciu w szklarstwie był już węgiel. Piec szklarski posadowiono w środku hali na dość wysokim podeście. Kiedy skończyła się moda na szkło zdobione, Dąbrowa zaczęła wytwarzać butelki. Piec został powiększony do 8 donic o pojemności 400 kg masy szklarskiej każda. Do jego opalania wbudowano gazogeneratory. Materiał opałowy stanowił torf, znajdujący się tuż „pod ręką”. Wartościowy piasek wydobywano nieopodal, podobnie, jak i sodę. Wybuch Wielkiej Wojny spowodował kres możliwości zbytu.

 

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w głównej hali Krajowej Huty Szkła prócz ośmiodonicowego pieca znajdowały się jeszcze: sztrekownia, czyli prostownia szkła, dwie tęprownie (piece do wypalania donic) oraz duży piec służący do suszenia piasku, piec komorowy, w którym możliwa do osiągnięcia temperatura sięgała 650 stopni (tyle trzeba było do usunięcia zanieczyszczeń). Główny piec huty posiadał dwie komory gazowe i dwie powietrzne, sześć palników, z niemiecka zwanych brenerami (prawie cała fachowa terminologia pochodziła z tego właśnie języka) oraz dwie „kieszenie” używane w charakterze zbiorników na ściek szkła. Posadowione były one pod palnikami. W narożnikach pieca ustawiono bębny, czyli drumle. Była to komora piecowa okrągła wewnątrz, w sam raz nadająca się do rozgrzania szklanej kuli. Po rozgrzaniu wydmuchiwano z niej rury o dwuipółmetrowej długości. Obsada personalna warsztatu była skromna: trzech tafelników, trzech nabieraczy, paclarz, postniarz i kulkarz. Dzienna produkcja masy szklanej oscylowała w granicach 7 ton. Warsztaty w Dąbrowie były jednak dwa. W sumie wytwarzały 300 tafli, czyli 900 m2. Własnością huty było 10 mieszkań „zakładowych”, składających się z pokoju z kuchnią. Mieszkało w takim mieszkaniu po 5-7 osób.

Wielki kryzys

Z uwagi na niską siłę przebicia pojedynczych zakładów, u progu lat 20. XX wieku podjęto próbę integracji krajowych hut szkła w reprezentatywne zrzeszenie. W 1921 roku w Warszawie powstał Związek Hut Szklanych reprezentujący interesy przemysłu szklanego na terenie Polski. Związek liczył 47 członków, którzy składali się na 87% łącznej produkcji krajowej i zatrudnienia w tej gałęzi przemysłu. Huty należące do związku podzielono na trzy grupy¹⁶:

Grupa A – produkująca szkła płaskie okienne wszelkiej grubości, wzorzyste, kolorowane, ornamentowe, katedralne, opalowe, marmurowe, oraz z siatką drucianą i szkła budowlane. Do grupy tej zaliczono Krajową Hutę Szklaną w Dąbrowie pod Jaworznem (znalazła się w niej również Małopolska Fabryka Szkła, Sp. z o. o. w Szczakowej). Grupa tych hut posiadała od 1928 roku wspólne biuro sprzedaży pod nazwą „Verpol” Sp. z o. o. w Warszawie. Huta „Dąbrowa” wstąpiła w szeregi kartelu w dniu 12 kwietnia 1928 roku¹⁷.

Grupa B – szkło stołowe i galanteryjne produkcja od zwyczajnych szklanek, do misternie szlifowanych kryształów i szkła oświetleniowego, laboratoryjnego, oraz artystycznego.

Grupa C – szkło butelkowe (opakowaniowe)

Dąbrowska huta przeżywała w końcu 1928 kryzys wywołany brakiem rynkiem zbytu. Doprowadził on najpierw do redukcji załogi, a następnie zupełnego zatrzymania produkcji w dniu 24 grudnia 1928 roku⁷. Wydaje się, że wstąpienie dąbrowskiej huty w szeregi syndyku miało umożliwić jej przetrwanie tego trudnego okresu. Finansowe struktury związku modelowała umowa zawarta z belgijską spółką Towarzystwo Południowo-Polskich Hut Szklanych. Jednym z gwarantów tej relacji były odszkodowania kontyngentowe, pozwalające Krajowej Hucie Szkła w Dąbrowie aż do 1937 roku niwelować generowane przez nią straty. Wydaje się, że huta nie wstrzymała przy tym całkowicie produkcji – świadczy o tym chociażby sprawozdanie z działalności za rok 1928/1929, w którym wspomina się o przyznaniu zarządowi Krajowej Huty Szkła w Dąbrowie zezwolenia na pobór z rafinerii w Trzebini znacznej ilości 36 ton benzyny do przewozu samochodami ciężarowymi surowca i gotowego szkła¹⁸. Jednocześnie wciąż zachodziły zmiany w składzie zarządu dąbrowskiej huty. W grudniu 1929 roku ze stanowiska zawiadowcy ustąpił Henryk Liebesfreund. W jego miejsce wybrano Rudolfa Seiferta, dyrektora fabryki zamieszkałego w czechosłowackiej Oloví¹⁹.

Przemysł szklany w Polsce drugiej połowy lat 30. XX wieku charakteryzował stabilny rozwój, z wzrostowymi i spadkowymi wyjątkami w specyficznych sektorach. Sztucznemu ożywieniu – z racji wdrożenia rozporządzenia zabraniającego ich skupu – uległa produkcja butelek monopolowych. Spadek zainteresowania zaznaczył się w dziale szkła stołowego. Największym branżowym problemem tamtych lat było wzajemne podbieranie fachowców przez konkurujące zakłady. Głównymi importerami polskiego szkła były w tamtych latach Czechosłowacja, Anglia, USA, Kanada oraz Szwajcaria. W tamtym czasie na terenie Polski działały 64 huty szkła, w tym 6 produkujących szkło szybowe, 27 szkło butelkowe i 31 stołowe, apteczne, galanteryjne, apteczne i oświetleniowe²⁰.

Interwencja gospodarcza

W dniu 26 czerwca 1937 roku – w ramach antymonopolistycznej interwencji – orzeczeniem Ministerstwa Przemysłu i Handlu rozwiązano umowy zawarte z belgijską spółką⁷. „Nowy Dziennik” z 11 lipca 1937 ogłaszał zbliżające się wznowienie działalności Krajowej Huty Szkła w Dąbrowie. Zakład miał wyrabiać szkło okienne oraz różne odmiany szkła lanego. Huta rozpoczęła produkcję w sierpniu 1937 roku²¹. Z początkiem 1938 roku zawiadamiano o powierzeniu zastępstwa dla sprzedaży jej wyrobów: szkła lanego (ornamentowego i drucianego) oraz taflowego, niejakiemu J. Gellederowi, właścicielowi składu szkła lustrzanego i okiennego w Warszawie przy ulicy Królewskiej 47²². W tym stosunkowo krótkim okresie poprzedzającym światowy konflikt, huta wprowadzała własne innowacje w zakresie szkła zdobniczego, czego dowodem jest chociażby patent 2 5541 (14.2 1938). Firma Krajowa Huta Szkła Dąbrowa obok Jaworzna Spółka z ogr. odpow., Katowice. Szkło ornamentacyjne. 13.1 1938²³. Negatywnym skutkiem odcięcia zakładu od subsydiowania przez równoważące się finansowo struktury kartelu, było wykazanie w końcu 1938 roku znacznych strat i ponowne zawieszenie ruchu. Huta szkła w Dąbrowie uległa ostatecznej likwidacji 17 stycznia 1944 roku⁷.

Okres powojenny

W trakcie okupacji zabudowa dawnego zakładu służyła przez pewien czas za obóz jeniecki dla około 300 francuskich więźniów zatrudnionych przy budowie pobliskiej elektrowni²⁴. Po zakończeniu drugiej wojny światowej, państwowy nadzór nad częścią hut w obrębie ówczesnych województw rzeszowskiego, kieleckiego, łódzkiego, krakowskiego, oraz śląsko-dąbrowieckiego objęło Południowo-Zachodnie Zjednoczenie. Huty szkła podzielono ze względu na profil produkcji. Hutę szkła „Dąbrowa” koło Jaworzna, jako jedną z sześciu, zaliczono do hut szkła taflowego. W wydanym wkrótce po wojnie „Roczniku przemysłu odrodzonej Polski 1946-1947” obiekt określono jako całkowicie zdewastowany, z problematyczną ewentualnością przywrócenia ruchu nawet po instalacji nowych maszyn. W roczniku odnotowano również przybliżoną datę powstania zniszczonej Krajowej Huty Szkła (1922), jak i opisano jej pierwotny profil produkcyjny. Huta wytwarzała szkło ciągnione okienne, lane, ornamentacyjne, katedralne i siatkowe²⁵.

Z uwagi na kiepski stan techniczny zakładu, nie został on poddany po wojnie nacjonalizacji. Dawną zabudowę przekształcono najpierw na bazę sprzętu budowlanego, a następnie przekazano pod zarząd spółdzielni rolniczej. Kompleks funkcjonuje do dnia dzisiejszego jako zaplecze licznych firm transportowych i serwisowych. Pierwotna funkcja i okres powstania szeregu zabudowy otaczającej plac fabryczny są praktycznie niemożliwe do ustalenia.

Pozostałości głównej części przedwojennego przedsiębiorstwa zostały w 1990 roku wpisane do rejestru zabytków województwa śląskiego pod numerem A/1419/90, jako „zabudowa dawnej Huty Szkła z początku XX w., wzniesiona w stylu operującym uproszczonymi formami historyzmu; Jaworzno Dąbrowa Narodowa, ul. Dąbrowska”. Obiekt został wykreślony z rejestru w dniu 20 sierpnia 2007 roku²⁶. Oficjalnym powodem skreślenia było zapadnięcie się pierwotnego stropu dawnej hali produkcyjnej, będącego ostatnim z unikatowych walorów architektonicznych tego miejsca.

Piotr Burczy

Przypisy

---

1. W zbiorach biblioteki Muzeum Miasta Jaworzna (sygn. KIK I 166)
2. Czas: dziennik poświęcony polityce krajowej i zagranicznej oraz wiadomościom literackim, rolniczym i przemysłowym, Kraków, nr 104 z dnia 8 maja 1875, s. 8.
3. Wykaz szkód wypłaconych przez Towarzystwo Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie w roku piętnastym 1875|6, Kraków, drukarnia „Czasu”, 1876, s. 11.
4. Die Glasindustrie: ihre Geschichte, gegenwärtige Entwicklung und Statistik, Stuttgart, 1874, s. 285.
5. W. Najdus, Szkice z historii Galicji, Warszawa, Książka i Wiedza, 1958, t. 1, s. 204.
6. Dziennik Poznański (dodatek), Poznań, nr 223 z dnia 29 września 1908 roku, s. 6.
7. A. Paciorek, Rozwój gospodarczy w latach 1918-1939 [w:] J. Hampel i J. Zawistowski (red.), Jaworzno. Zarys dziejów do 1939 roku, Kraków, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1992, s. 201. Tam odnośniki do właściwych archiwaliów.
8. Keramische Rundschau, Berlin, nr 23 z dnia 9 czerwca 1910 roku, t. 18, s. 271.
9. A. Bolland, Podręcznik towaroznawstwa dla szkół handlowych, Kraków, Krakowska Drukarnia Nakładowa, 1914, s. 62.
10. Zbiór Ogłoszeń Firmowych Trybunałów Handlowych: stały dodatek do Przeglądu Prawa i Administracji, Lwów, nr 12 z grudnia 1920 roku, s. 201.
11. Zbiór Ogłoszeń Firmowych Trybunałów Handlowych: stały dodatek do Przeglądu Prawa i Administracji, Lwów, nr 4/6 z kwietnia/czerwca 1924 roku, s. 132.
12. Zbiór Ogłoszeń Firmowych Trybunałów Handlowych: stały dodatek do Przeglądu Prawa i Administracji, Lwów, nr 4/6 z kwietnia/czerwca 1925 roku, s. 108.
13. Zbiór Ogłoszeń Firmowych Trybunałów Handlowych: stały dodatek do Przeglądu Prawa i Administracji, Lwów, nr 1 ze stycznia/marca 1930 roku, s. 22-23.
14. Monitor Polski, Warszawa, nr 188 z dnia 17 sierpnia 1928 roku, s. 11.
15. Monitor Polski, Warszawa, nr 151 z dnia 4 lipca 1929 roku, s. 6.
    Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu, Warszawa, Polska Spółka Wydawnictw Informacyjnych, 1932.
16. E. Gubała, Przemysł szklarski w II R.P. i jego organizacja [w:] Szkło i Ceramika, Instytut Ceramiki i Materiałów Budowlanych, 2006, nr 6, s. 26-32.
17. Dziennik Poznański, Poznań, nr 91 z dnia 19 kwietnia 1928 roku, s. 9.
18. Sprawozdanie Kontroli Państwowej z działalności za 1928|29 rok, Warszawa, Najwyższa Izba Kontroli, 1929, s. 182.
19. Zbiór Ogłoszeń Firmowych Trybunałów Handlowych: stały dodatek do Przeglądu Prawa i Administracji, Lwów, nr 3 z lipca/września 1930 roku, s. 72.
20. Czas: dziennik poświęcony polityce krajowej i zagranicznej oraz wiadomościom literackim, rolniczym i przemysłowym, Kraków, nr 212 z dnia 5 sierpnia 1937 roku, s. 10.
21. Nowy Dziennik, Kraków, nr 190 z dnia 11 lipca 1937 roku, s. 9.
22. Dobry Wieczór! Kurier Czerwony, Warszawa, nr 16 z dnia 16 stycznia 1938 roku, s. 2.
23. Wiadomości Urzędu Patentowego, Warszawa, 28 lutego 1938 roku, z. 2, s. 69.
24. K. Kozłowska i J. Pałęcka, Spętany Koń, Warszawa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978, s. 69.
25. K. Dąbrowski (red.), Rocznik przemysłu odrodzonej Polski 1946-1947, Łódź-Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza „Ingos”, s. 63c.
26. Decyzja DOZ-AD/00/84/48/06 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

---

Obrazek wyróżniający: Pozostałości zabudowy dawnej Krajowej Huty Szkła w Dąbrowie koło Jaworzna. Stan z dnia 12 maja 2020 roku (autor fotografii: Piotr Burczy).